स-अवकाश लेखन


नोंद १

लिहिण्याबाबत माझ्या आधीच्या पिढीपर्यंत, खरंतर थोडंबहुत माझ्या पिढीपर्यंत देखील एक पॅटर्न होतं. कविता / कथा / कादंबरी याबाबत बोलतेय. कागदावर पेन/पेन्सिली वापरून लिहिलं जायचं. कच्चे – पक्के खर्डे हाती लिहूनच व्हायचे. कविता / कथा मासिकं – दिवाळी अंकांना छापायला पाठवल्या जायच्या. त्यांच्याकडून यथावकाश स्वीकारा-नकाराची पोस्टकार्डं यायची. मजकूर संपादित करण्यास सुचवणं माझ्या पिढीपर्यंत जवळपास बंद झालं होतं. काही अंक तर प्रमाणलेखन देखील न तपासता चुकांसह छापून अंक उरकायचे. काही काळात ‘पुस्तक होऊ शकेल’ इतक्या ‘आकारा’चा मजकूर झाला की, व्यवस्थित पाठकोरं हस्तलिखित तयार करून, त्याची झेरॉक्स आपल्याकडे ठेवून प्रकाशकांकडे पाठवलं जायचं. प्रकाशक कोण आहेत, यावर पुस्तकावर किती संस्कार होणार आणि प्रत्यक्ष प्रकाशित व्हायला किती काळ लागणार हे ठरायचं. जुने-नवे प्रकाशक मासिकं – दिवाळी अंकांमधून नवं कोण लिहितंय यावर लक्ष ठेवून असायचे.
हे सारं ‘स – अवकाश’ होई.
—-
माझ्या पिढीत प्रकाशक, दरवर्षी प्रकाशित होणारी पुस्तकं – मासिकं – दिवाळी अंक यांचं प्रमाण प्रचंड वाढलं. मी कविता लिहिण्यास सुरुवात केली, तेव्हा तब्बल साडे चारशे दिवाळी अंक बाजारात येत होते. वृत्तपत्रं अनेक होती; त्यामुळे मी दहाहून अधिक सदरं लिहून लेखन पोटापाण्याचा उद्योग म्हणूनही केलं समांतर. १५० रु. एका लेखाचं मानधन मिळे; तिथपासून १०, ००० रु. एका लेखासाठी घेण्याइतका आर्थिक प्रवास झाला. पहिली कादंबरी आल्यावर / गाजल्यावर ( २००५ ) त्या वर्षी दिवाळी अंकांसाठी लेखन मागणाऱ्या पत्रांचा पाऊस पडला. माझी दुसरी कादंबरी तेव्हा निम्मी लिहून झाली होती आणि मी तिच्यात गुंतले होते. अवांतर लिहिण्याचं, व्याख्यानाचं निमंत्रण आलं की चिडचिड होई. ‘नाही कसं म्हणायचं’ हे कळत नसे. तेव्हा एकदा मेघना पेठेसोबत फोनवर बोलत होते, तर हा पेच सांगितला. ती म्हणाली, “हीच निर्णय घेण्याची वेळ आहे. एकदाच काय ते ठरवून टाक.”
म्हटलं,”तू काय करतेस?”
“मी ठोस काही लिहीत नसेल, तरच इतर आमंत्रणं घेते. एरवी नाही.” तिनं सांगितलं.
हे मला आयुष्यभर पुरणारं ठरलं.
दोन मोठ्या / दीर्घ लेखनादरम्यानचा काळ मी छोटे लेख, सदरं इत्यादी लिहिण्यासाठी वापरत आले. कादंबरी लिहीत असेल तेव्हा बाकी सगळं बंद. दीर्घ कविता लिहीत होते, तेव्हाही असंच केलं.
—-
त्याच वर्षीची गोष्ट. माझे प्रकाशक दिलीप माजगावकर यांनी विचारलं,”यंदा दिवाळी अंकांत कुठे – कुठे लिहिताय?”
मी म्हटलं,”कुठेच नाही. म्हणजे वर्षभर लिहिलेल्या पाच-पंधरा कविता असतात; त्या येतील छापून… पण लेख, मुलाखती असं कुठंही काही नाही. कादंबरी लिहिताना विषयांतर होतं.”
हे त्यांना अनपेक्षित आणि आवडतं उत्तर होतं.
“दीर्घ लेखन करण्याची क्षमता मोजक्या लोकांमध्ये असते, त्यांनी फुटकळ लेखनात वेळ घालवू नये.” हे त्यांनी माझ्यासह अनेक नव्या लेखकांना सांगितलेलं आहे.
हा काळाचा टप्पा जेमतेम चारेक वर्षं टिकला.
०००

नोंद २

साधारण २००९ / १० पासून ‘हस्तलिखितं’ कमी होण्यास सुरुवात झाली आणि मग जवळपास अदृश्यच झाली. आधी ऑर्कुट, मग फेसबुक आलं. ट्विटरने मराठी लेखकांचा शब्दमर्यादेच्या घोळाने कोपच्यात घेतलं नाही; पण फेसबुकने झडपच घातली. मग ब्लॉग, वेबसाईट्स अशा जागा तयार झाल्या. लेखन-प्रकाशनातला ‘अवकाश’ इंटरनेटने एकाच राक्षसी घोटात गिळून टाकला.
….
मी २००९ पासून फेसबुकच्या भिंतीवर खरडू लागले. त्याचं मुख्य कारण होतं, संवादाची गरज. लिहिण्यापलीकडच्या, लिहिण्याविषयीच्या लहान-सहान गोष्टी शेअर करणं, प्रतिक्रिया देणं यासाठी मी फेसबुक वापरत होते. जवळपास कुणी मित्रमैत्रिणी नसल्याने आणि घरातही एकटीच राहत असल्याने ही गरज तेव्हा तीव्र होती; दुसरं मुख्य कारण म्हणजे ‘बोलण्याची आवड.’ सतत काही ना काही सांगायचं असायचं. फोन केले / आले तर बोलणं होणार, माणसं क्वचित सटीसामाशी भेटणार तेव्हा बोलणं होणार, एस.एम.एस. सुरू झाले होते पण मराठी कीबोर्डचे वांधे होते. फेसबुकवरही आधी मराठी टंकण्याची अडचण होतीच आणि शब्दसंख्या ५०० पर्यंत होती, ती रोमन आकड्यांनी मोजली जाई; त्यामुळे थोडकं लिहिता येई. ही मर्यादा मग नाहीशी झाली.
या काळात परिचित लोकांना धास्ती वाटे की, हिने फेसबुकवर इतका वेळ घालवला तर ‘लेखन’ कधी करणार? माझ्याकडे वेळच वेळ होता. खूप कामं करत होते, ऊर्जाही खूप होती, झोप साडेतीन-चार तास पुरायची. मग चहाचा ब्रेक, नाश्त्याचा ब्रेक यांत फेसबुक उघडलं जायचं. सोबत बाकी अनेक साईट्सच्या खिडक्या उघडल्या जायच्या. पहाटे वृत्तपत्रं नेटवर वाचणं तेव्हाच सुरू झालं. हात खाण्यापिण्यासाठी मोकळे ठेवून एखादा लेख स्क्रीनवर निवांत वाचला जाई. एरवी काही विशेष सापडलं तर बुकमार्क घातलेले असत; ते उघडून वाचलं जाई.
मग हळूहळू मी लिहून ठेवलेल्या अप्रकाशित कविता फेसबुकवर पोस्ट करू लागले.
….
यानंतर माझ्याही लेखनाचा पसारा वाढला आणि फेसबुकचा व्यापही. त्यात इनबॉक्समधल्या काड्या करणाऱ्या लोकांना जाहीर झापणं वगैरे हळूहळू सुरू झालं. आता ते कॉमन झालंय. आधी वाचक / चाहते यादीत अधिक होते आणि मला आवडणारे लेखक – चित्रकार – इतर कलावंत वगैरे. पत्रकार मंडळी या यादीत हळूहळू येत गेली. मग खरे मित्रमैत्रिणी सापडत गेले आणि उत्तम वैचारिक चर्चा, संदर्भांची देवाणघेवाण होऊ लागली; त्यामुळे एकदाची माझी संवादाची भूक शमली.
फेसबुकवरचा ‘टीपी’देखील या काळात वाढला. स्वत:च्या मनोरंजनासाठी देखील ( उदा. बदलापूरची बखर ) मी इथं ‘थेट स्क्रीनवर’ लिहू लागले. इथून लेखन ‘बिघडायला’ सुरुवात झाली. त्यात सैलपणा आला. एडीट ही सुविधा आल्यावर तर तो अधिकच वाढला.
अशावेळी शत्रू मित्रांसारखे उपयोगी पडतात. एका परिचित पत्रकाराने माझी एक पोस्ट शेअर करून सनसनाटी मजकूर त्याच्या भिंतीवर लिहिला. मी इथं अनेक किस्से / अनुभव / आठवणी / घटना व त्यांवरील प्रतिक्रिया लिहिते… ती ‘बातमी’ नसते. सृजनशील लेखन बातमीच्या सत्यासत्य काटेकोर पद्धतीने तपासायचं नसतं, हे मराठीत एम. ए. केलेलं असून त्याला ठाऊक नसावं. माझ्या नावावर, माझ्या पुस्तकांच्या नावांवर कोट्या करत अत्यंत हिणकसपणे ‘ही लेखिका एका सामान्य बाईची बदनामी करतेय’ असा आभासी डोलारा त्यानं रचला होता.
मी आधी थक्कच झाले. त्याला एक मेसेज केला, रिप्लाय आला नाही. शांतपणे आपली नोंद पुन्हा वाचून पाहिली. त्यात ‘आमच्या कॉलनीत एकदा…’ असं लिहिलेलं होतं. आता ही कॉलनी मुळात साडेचार हजार फ्लॅट्सची आहे. बाकी काही तपशील नव्हते. मुळात कॉलनी आणि ती बाई हे लेखनातील ‘काल्पनिक’ स्थळ व पात्र होतं.
या पोस्टवर दोघांच्याही भिंतीवर बऱ्याच चर्चा / वाद झाले. मी एक कॉमेंट लिहून वस्तुस्थिती सांगितली. बाकी खुलासे करायला गेले नाही. वाचक अर्थात दोन्ही बाजूंनी बोलत होते. काही तासांनी ‘सनसनाटी निर्माण करण्या’चा हेतू पूर्णत्वास गेल्यावर त्याने पोस्ट डिलीट केली.
“माणसं अशी का वागतात?” असे बेसिक प्रश्न त्या काळात पडत होते; आता पडत नाहीत. ती रात्र अस्वस्थतेत गेली. मग वाटलं, झालं ते ठीक झालं. यापुढे फेसबुक लिहिताना वाचणाऱ्या लोकांमध्ये असले व्हाईट कॉलर अडाणचोट देखील असतात हे लक्षात ठेवायचं आणि इथलं साधं लेखन देखील ‘छापायला देताना जशी काळजी घेतो’ तसं लक्ष देऊन मगच ‘एन्टर’चं बटण ‘मारायचं’.
०००

नोंद ३

फेसबुकच्या मर्यादा खूपच होत्या. मग ज्यांची कधी / वेळेत पुस्तकं येणार नाहीत ( उदा. कविता, फुटकळ लेख, मुलाखती ) इत्यादी गोष्टी ‘ठेवण्या’साठी मी ब्लॉग सुरू केले. आधी ते विषयावर केलेले चार-पाच ब्लॉग होते. मग ब्लॉगच्याही ‘शक्यता’ बदलत गेल्या, तसे ते ‘एका छताखाली’ आले.
….
इथं पुष्कळ लोक पुष्कळ लिहू लागल्यावर आणि ‘फेसबुक नेमकं कशासाठी वापरायचं’ हा गोंधळ कमी झाल्यावर लोकांना मी ‘इथं वेळ वाया घालवतेय’ असं वाटणं जवळपास बंद झालं. तरी काही जुन्या वळणाच्या ( हे वळण दरवेळी वाईट असतं असं मुळीच नाही ) काहीजणांना ‘लेखकाविषयीची उत्सुकता’ नष्ट होते, कुणीही सहज संवाद साधू शकत असल्याने ‘उच्च स्थानाला धक्का लागतो’ असं वाटून ते अजूनही खटकत असतंच. लेखकाविषयीची उत्सुकता नष्ट होणं मला लेखक म्हणून व व्यक्ती म्हणून देखील फायद्याचं ठरलं आहे. धोका यात नव्हताच; खरा धोका होता तो ‘लेखनाविषयीची उत्सुकता’ नष्ट होण्यात…!
इथं लिहिणं ठीक होतं, पण किती लिहायचं? काय लिहायचं? आगामी पुस्तकातले ‘अंश’ केव्हा व किती द्यायचे? ही गणितं कळण्याचं कारण नव्हतं. कारण पुस्तकावेळी हे व्यवहार प्रकाशक बघतात.

याच काळात इ बुक्समुळे छापील पुस्तकांवर गदा येणार का, अशी चर्चा सुरू होऊन प्रकाशकांमध्ये अस्वस्थता पसरण्यास सुरुवात झाली आणि ‘फेसबुकवर / ब्लॉगवर’ लेखन करण्याची वा लिहिलेलं ‘त्वरित प्रकाशित’ करण्याची ‘घाई’ का असते? असे प्रश्न प्रकाशक विचारू लागले.
संपादनाशिवाय लेखन प्रकाशित होत असल्याने अनेक नवे लेखक इथं थेट लिहीत होते, त्यांच्या लेखनातल्या त्रुटी स्पष्ट दिसू लागल्या. मात्र प्रत्येकाचे आपले एक वर्तुळ तयार होत जाते आणि ते सारे एकमेकांची कौतुकं करतात हा ‘अनियतकालिक’ प्रकारात दिसणारा ट्रेंड इथं राक्षसी बनला. काही लाईक्स मिळताहेत, म्हणजे ‘आपण पोहोचलो आहोत’ असं वाटून कुणी दोष वा त्रुटी दाखवणं नव्या लेखकांना नावडू लागलं. “नव्या लेखकांमुळे तुमचं स्थान डळमळीत झाल्यामुळे तुम्ही त्यांना ‘चांगलं’ म्हणत नाही वा मुद्दाम चुका दाखवत खुसपट काढता” असे उलट आरोप सुरू झाले. ते हास्यास्पद होतेच; पण या लेखकांची वाढ खुंटवून आभासात ठेवणारे होते.
….
फेसबुक / ब्लॉगवर अनेक लेखक – अनुवादक शोधून मी त्यांचं मला आवडलेलं लेखन प्रकाशकांपर्यंत पोहोचवलं; काहीजणांकडून अनुवाद करून घेतले. काहींची पुस्तकं संपादित करून दिली… विशेषत: कवितांची पुस्तकं हा तर लष्कराच्या भाकऱ्या भाजण्याचा उद्योग होता, पण आनंदाने केला.
दरम्यान काहींनी इथं व ब्लॉगवर लिहिलेल्या नोंदी, किस्से इत्यादींची पुस्तकं प्रकाशित करण्यास सुरू केली. पुस्तक प्रकाशित करताना सर्वच मजकूर इथं वाचला गेला असेल, तर ‘इथला वाचक’ पुस्तकांचा ग्राहक असणार नाही, हे काही पुस्तकांच्या अनुभवावरून स्पष्ट होत गेलं. १००० लाईक्स असतील, तर पुस्तकाच्या ४ प्रती विकल्या जातील असं हे प्रमाण होतं. मग ‘पुस्तक खपत नाहीत’ ही हाकाटी सुरू झाली. लेखनाचा दर्जा, संपादनाचा अभाव, हौसेने स्वत: केलेलं वा करवून घेतलेलं आर्टवर्क हे सारंच इथं घसरलेलं होतं. तरी ज्यांची पुस्तकं खपली ते लोक व्याख्यानं / कविता गायनाचे कार्यक्रम इत्यादी करणारे व त्यावेळी आपल्या पुस्तकांची विक्री करणारे होते. हे कार्यक्रम नसले की विक्री नाही, हे सत्य त्यांना ठाऊक असलं तरी त्याकडे दुर्लक्ष केलं जाऊ लागलं.
तावातावाने आपली बाजू मांडण्यासाठी काही ‘प्रस्थापित’ लेखकांची उदाहरणं दिली जाऊ लागली. पण त्यातली मेख अजून या नव्या लेखकांच्या ध्यानात आलेली नव्हती / नाहीये.
०००

नोंद ४

आपल्याकडे प्रस्थापित लेखकांनी फेसबुकचा / ब्लॉगचा वेगळा वापर करून घेण्यास सुरुवात केली आणि त्यात काही ‘प्रयोग’ करून पाहिले, यात हिंदीतले लेखक / पत्रकार आघाडीवर होते / आहेत. साउंड ब्लॉग, मासिकं वगैरे प्रकार त्यांनी आर्थिक मुद्दे बाजूला ठेवून केलेच; थेट प्रतिक्रिया नोंदवण्यासाठी फेसबुक / ट्विटर वापरण्यास सुरुवात केली. इथं प्रकाशित झालेल्या मजकुराच्या ‘बातम्या’ होऊ लागल्या.
मराठीत अजूनही फेसबुकवर अप्रतिम वगैरे विशेषणं व इमोजी वापरणं यापलीकडे ‘चर्चा / वाद’ घडत नाहीत; ट्रोल हा निराळा विषय आहे, ते मी चर्चा-वादात धरत नाही. वृत्तपत्रांच्या वेबसाईट्सवर सकाळमधल्या मुक्तपिठाचा टिंगलीसाठी केलेला धमाल वापर वगळता मतं-मतांतरांच्या फैरी झडलेल्या दिसत नाहीत. ब्लॉगची लिंक फेसबुकवर शेअर केली, तर क्वचित थोड्या प्रतिक्रिया उमटतात, ब्लॉगवर / पोर्टलवर वाद-प्रतिवाद होत नाहीत.
…..
या काळात रविशकुमार या पत्रकाराने फेसबुकवर रोज एक ‘लप्रेक’ ( लघु प्रेम कथा ) लिहिण्यास सुरुवात केली. हा छोटासा प्रयोग चांगलाच गाजला. याचं अनुकरण करत अजून काहीजणांनी लप्रेक लिहिल्या. रविशकुमारचं लप्रेकचं पुस्तकं ‘पेपरबॅक’ आवृत्तीत अत्यंत कमी किमतीत प्रकाशकांनी बाजारात आणलं. अनेक आवृत्त्या खपल्या / अजून खपताहेत. इतर काही पत्रकारांची लप्रेकची पुस्तकं आता बाजारात येऊ घातली आहेत. दोन व्यक्तींमधलं प्रेम हे बिहारमधलं एक खेडं आणि राजधानी दिल्ली यांच्यातलं प्रेम कसं असू शकतं समांतर?… हा रविशकुमारच्या कथांचा बेस. स्वतंत्र लेखन, नव्या पद्धतीने वापरलेला जुनाच फॉर्म, भावनांना वैचारिकतेची जोड आणि शैलीदार लेखन ही वैशिष्ट्यं.
ज्यांच्या पर्यंत नेट अद्याप पोचलेलं नाही असा मोठा वाचकवर्ग भारतात आहे आणि चांगली व वेगळी पुस्तकं बाजारात आली तर तो ती विकत घेऊन वाचतो… हे इथं कळून आलं. फेसबुकवर ज्यांनी लप्रेक वाचल्या त्यांनीही त्यातला ‘धागा’ ध्यानात घेऊन पुस्तक सलग वाचण्यासाठी संग्रही ठेवलं.
…..
दुसरं उदाहरण उदयप्रकाश यांचं.
लिहिताना अनेकदा समोर जो कागद वा जे साधन असेल त्यावर पहिला खर्डा लिहिला जातो आणि सवयीने ‘फेसबुक’ची भिंत इतकी आपली वाटू लागली की अनेकजण इथं आपल्या पहिल्या खर्ड्यातले निदान काही तुकडे तरी लिहू लागले. प्रस्थापित लेखक हे सहसा करत नसत / नव्हते. त्यांना एकतर अचूकतेचा ध्यास तरी असतो किंवा अपयशाचा धाक तरी असतो; त्यामुळे संपादकीय संस्कार त्यांना महत्त्वाचे वाटतात… यात वावगं काहीच नाही.
काही वेळा आपण जे लिहितोय त्याचं कथेत / कादंबरीत / लेखमालेत रुपांतर होणार आहे याचा अंदाजही आलेला नसतो; असा ‘पहिलावहिला’ तुकडाही इथं लिहिला जातो.
असाच ‘सुचत असलेल्या’ एका कथेचा तुकडा उदयप्रकाश यांनी इथं लिहिला. त्यावर प्रतिक्रिया / चर्चा / मतं-मतांतरं सुरू झाली. काही मिनिटांनी त्यांनी कॉमेंट लिहिली की, मला यात अजून काही सुचलं आहे, ते मी पोस्ट ‘एडीट’ करून समाविष्ट केलंय त्यामुळे पोस्ट पुन्हा वाचावी. चाहत्या वाचकांनी ती पुन्हा वाचली. काही मिनिटांनी त्यात अजून थोडा मजकूर आला आणि मग उदयप्रकाश यांनी कॉमेंटमध्ये लिहिलं की, “आता ही कथा मी इथंच पूर्ण करणार आहे आणि पूर्ण होईपर्यंत ती मधूनमधून एडीट केली जाणार आहे.”
हे चकित करणारं आणि ‘लेखनासाठी एकांत’ वगैरे गोष्टी मिथ आहेत की काय असं वाटायला लावणारं होतं. ती कथा फेसबुकवर पूर्ण झाली. यथावकाश इतरत्र छापून आली.
….
‘हे तर आपणही करू शकतो’ असा उल्हास यामुळे नव्या लेखकांना वाटू शकतो. मात्र आधीच्या नोंदीत मी जी ‘मेख’ म्हटली होती शेवटी, ती इथंच आहे.
अनेक वर्षं लिहून आणि लिहिण्यापेक्षा कैक पटीने वाचून ‘सराईत’ बनलेली माणसं आहेत ही. झोपेत लिहा म्हटलं तरी लिहितील. याचा अर्थ ते ‘हुकुमी’ लेखन करू शकणाऱ्या प्रकारातले आहेत, त्यांच्याकडे उत्स्फूर्तता नसते असा होत नाही. उत्स्फूर्ततेचे क्षण काही मोजके असतात आणि सुचल्या’नंतर’चा काळ गद्य लेखनात खरा अटीतटीचा असतो. तासन् तास बैठक मारून लिहावं लागतं. सुचण्याचं प्रमाण भरपूर असणं, त्यासाठी जुनंनवं सातत्याने वाचत राहणं, आसपास काय चाललं आहे याची सूक्ष्म निरीक्षणं नकळत होत राहिलेली असणं, लेखनासाठी आवश्यक फिल्डवर्क व टेबलवर्क समांतर / सातत्याने करत राहणं इत्यादी बाबी त्यासाठी आवश्यक असतात. कष्ट करावे लागतात आणि बाकी मोह बाजूला सारून लिहीत बसावं लागतं. दीर्घकाळ या अनुभवातून गेल्यावर मनातच इतक्या गोष्टी असतात की डोक्यातले ते किडे फट दिसताच बाहेर पडतात; मग ती फट फेसबुकची का असेना. त्यामुळे फेसबुकवर हौसेने मुबलक लिहिणाऱ्या लोकांहून या लोकांच्या लेखनाचा दर्जा निश्चितच निराळा / वरचा असतो. त्यामागे आधीचा मोठा व्यासंग, शब्दसिद्धी आणि अनुभव असतो.
हे नसताना नव्या लेखकांनी इथं थेट लिहीत राहिलं की त्यांचे काही तोटे होतात. ते गंभीर असतात.

०००

नोंद ५

आमच्याकडे ‘लंगोटी’ वृत्तपत्रं खूप येत / अजून काही येतात. फुकट. त्यात बऱ्याचशा जाहिराती व संपादक + संबंधितांचा थोडा मजकूर असतो. हे काम बारका व्यवसाय+हौस अशा स्वरूपाचं असे. ही वृत्तपत्रं कमी / बंद होत गेली आणि मोठ्या वृत्तपत्रांनी जिल्हा वार्तापत्र छापण्याऐवजी जिल्हा आवृत्त्या सुरू केल्या. त्यात खप वाढवण्याचं एक धोरण म्हणून वाचकांचा लेखन सहभाग + स्थानिक डॉक्टर / शिक्षक -प्राध्यापक / कवी इत्यादिकांना लिहितं केलं गेलं. यातून ‘अभिव्यक्त’ होणाऱ्या लोकांची संख्या वाढली, तरी बहुतेक मजकूर फुटकळ व सामान्य दर्जाचा असे / असतो. लंगोटीहून मोठी व लुंगीहून लहान अशी ‘मधल्या आकाराची’ वृत्तपत्रं अनेक लहान शहरांमधून सुरू झाली. त्यात तर अशा मजकुराचा प्रचंड भरणा असे.

फेसबुक / ब्लॉग यावरील हौशी लोकांचं बहुतांश लेखन याचीच आवृत्ती होती. मोठा फरक होता, तो ‘पोहोच + लाईक्स’ यांत. छापील लेखन गावातली, ऑफिसातली / गणगोतातली माणसं वाचत; क्वचित फोन करून प्रतिक्रिया सांगत; भेट झाल्यावर लेखनाचा उल्लेख करत. यात प्रोत्साहन + प्रसिद्धी पुरेशी नव्हती. फेसबुकने या लोकांना ‘प्रसिद्ध ( आभासी ) लेखक’ बनवून टाकलं. हे लेखन साधारणत्वे पुढील प्रकारचं असतं : १. अनुभव, २. किस्सा, ३. प्रतिक्रिया, ४. माहिती, ५. कविता, ६. पाककृती, ७. ललित लेखांश, ८. लहान लेख.

………..

याखेरीजचं ‘क्रिएटिव्ह’ गद्य प्रकारातलं काही फेसबुकवर लिहिण्याचा मानस असेल, तर त्यासाठी स्वतंत्र पेज तयार करावं आणि मोजक्या लोकांसाठी ते चर्चेला खुलं असावं. उगाच लाडिकपणे सगळ्यालाच छान-छान म्हणणारे वा हातात लाल पेन घेऊन मगच काहीही वाचणारे असे दोन्ही टोकांचे लोक शक्यतो तिकडे फिरकू देऊ नयेत. लेखन क्रमश: आणि पूर्णपणे या पेजवर प्रकाशित करावं. जसं ब्लॉगवर केलं जातं.

आपल्या भिंतीवर सतत आगामी कथा / कादंबरीतले अंश देत राहिलं तर वाचक ते पाव-चतकोर, अर्धं वाचतात आणि पुढे ते पुस्तकरूपाने वाचताना त्यांना ‘हे तर माहीत होतं’ असं जाणवत राहतं; पूर्ण सलग वाचनाचा आनंद उणावतो आणि हे लेखन फारसं बरं नाही / जुनंच आहे, अशा प्रतिक्रिया उमटतात. हे अंश देखील पुस्तक प्रकाशित होण्याच्या सुमारास / प्रकाशित झाल्यानंतर आले तर उत्तम. ते एक – दीड परिच्छेदाहून अधिक मोठे असू नयेत.

या दोन पर्यायांमधला एक पर्याय निवडणं उचित.

…………

हे लेखन बहुतेकवेळा इथं थेट टंकलेलं असतं. त्यामुळे त्यात प्रमाणलेखनापासून ते संदर्भाच्या अचूकतेपर्यंत अनेक गोष्टींचे अभाव असतात. बोलीभाषांना देखील व्याकरण व प्रमाणलेखन असतंच हे तर मराठीच्या प्राध्यापकांच्याही गावी नसतं. खूप लाईक्स मिळाल्याने आपण प्रसिद्ध आहोत आणि आपलं इथलं लेखन ‘जसंच्या तसं’ छापलं जावं अशी त्यांची पुढील अपेक्षा तयार होते; अर्थातच हे लेखन संपादित होणार / केलं पाहिजे, आवश्यक तिथं पुनर्लेखन केलं पाहिजे वगैरे गोष्टींचं भान ‘गर्वा’ने नष्ट केलेलं असतं. परिणामी सदर लेखनाची पुस्तकं होतात, तेव्हा त्या पुस्तकांचं जे काही होतं; तेच याही पुस्तकांचं होतं. मग ती एखाद्या प्रकाशकाने प्रसिद्ध केलेली असोत / लेखकाने प्रकाशकाला पैसे देऊन प्रसिद्ध करवून घेतलेली असोत वा स्वत: प्रकाशित केलेली असोत.

…..

निराश होण्याआधी लेखकानं तीन प्रश्न स्वत:ला विचारण्याजोगे असतात : १. आशय – विषयाच्या दृष्टीने मी नवं / निराळं काही लिहिलं आहे का? माहितीपर असेल तरी माहिती नवी / स्वत: शोधलेली ( गुगलवर नव्हे ) आहे का? २. विषय जुनेच असले तरी शैली, रचना यांत मी खरोखर काही वेगळं केलं आहे का? ३. हे असं पुस्तक दुसऱ्या कुणा अपरिचित व्यक्तीनं लिहिलेलं असतं तर शेकडो पुस्तकांमधून ते निवडून मी विकत घेऊन संग्रही ठेवलं असतं का? / वाचनालयातून आणून वाचलं असतं का?

लेखकानं वाचकानुनय करावा, असं मी अजिबात म्हणत नाही; पण आपलं लेखन ‘लोकाभिमुख’ असावं असं मला मनापासून वाटत आलं आहे. मी लिहून डायरीत ठेवणार असेल तर मी कितीही प्रयोग करावेत; मात्र ते छापायचं असेल, लोकांपर्यंत जावं आणि लोकांनी वाचावं असं वाटत असेल, तर ‘लिहून झाल्यावर’ आणि ‘छापण्याआधी’ हा विचार व्हायलाच हवा. प्रकाशक हा विचार करतात, हा विचार त्यांनी व लेखकांनीही करावा म्हणून संपादक सहाय्यभूत ठरतात.

मला फुटकळ लिहिण्याच्या धोक्यातून वेळीच सावध करणारे आणि सतत ताळ्यावर आणणारे माजगावकरांच्या सारखे प्रकाशक मिळाले; वैचारिक – भावनिक गोंधळ दूर करत लेखन शार्प करायला ( जे छापण्यायोग्य नसेल ते फाडून फेकून द्यायला देखील ) मदत करणाऱ्या अनिता जोशी, संजीवनी शिंत्रे अशा संपादक मैत्रिणी मिळाल्या; मेघना पेठे सारख्या सिनियर लेखिकेने वेळ काढून मला संपादनात – इतर निर्णय घेण्यात मदत केली… अजूनही काही माणसं आहेत. आपण एखादं काम प्रकाशित करतो, तेव्हा त्यामागे चांगली खणखणीत टीम असते. फेसबुकवर ‘क्रिएटिव्ह’ लिहिताना ही टीम नसल्याचे तमाम तोटे अनुभवावे लागणार हे लिहिणार्यांनी कायम ध्यानात ठेवावं. त्यातून वाढ खुंटू शकते वा आपण स्वत:भोवतीच गिरक्या घेत बसतो आणि शिखरावर पोचलो म्हणून आभासाने खुश होतो… हा सगळ्यात मोठा धोका.

….

शेवटी :

छापून आलेलं पुस्तक ही एक ‘वस्तू’ असते; बाजारात विक्रीसाठी उपलब्ध करून दिली जाणारी. त्यामुळे डायरीकडे वा प्रेमपत्रांच्या गठ्ठ्याकडे भावव्याकूळ होऊन बघावं; पुस्तकाकडे नाही.

000

मनातलं काहीबाही


मुलं, तरुण, प्रौढ, वृद्ध… असे विषय निघाले की, आपण सहसा, अर्थात नकळत, मध्यवर्गीय – उच्चमध्यमवर्गीय सुशिक्षित गट डोळ्यांपुढे ठेवून बोला-लिहायला लागतो. आत्महत्या करणारे तरुण शेतकरी, नक्षलवादी बनलेली तरुण मुलं, शेतमजुरी करणारी वृद्ध माणसं, शाळाबाह्य मुलं, आदिवासी वा झोपडपट्टीतल्या स्त्रिया इत्यादी काही म्हणजे काही आपल्याला आठवत नाही. ‘आजकालचे तरुण’ वगैरे काय केवळ शहरांत-महानगरांत असतात की काय? किंवा ग्रामीण भागात वृद्धांना समस्या नसतात की काय?
००
वृद्धाश्रम म्हटलं की, अनेकांचा जीव दुखतो, कैक लोक हास्यास्पद रीतीने भावव्याकूळ वगैरे होतात. मात्र अनेक कुटुंबांमध्ये वृद्ध, रुग्ण, अपंग व्यक्तींची अवस्था या ‘आश्रमां’हून निराळी नसते. घरात त्यांना आपल्या संवेदनशीलतेचा पुरावा म्हणून देखाव्यासाठी ठेवलं तर जातं; मात्र त्यांचं जेवण, औषधपाणी याची काळजी घेतली जात नाही. तेराव्याला लाख खर्चून गावजेवण घालतील, मात्र जिवंत माणसाला दोन वेळ नीट जेवूखाऊ घालावं, याची कुटुंबियांना गरज वाटत नाही.
म्हातारे कटकट करत असतील, म्हातारे उपदेश करत असतील, म्हातारे जुन्या दु:खांच्या आठवणीने पुन:पुन्हा मोडत रडत असतील, म्हातारे सांधे कुरतडत उंदीर फिरताहेत देहात अशा वेदनेने कण्हत असतील, झोपेच्या गोळ्या घेऊनही म्हाताऱ्याना अपरात्री लागत असेल झोप आणि झोपेतल्या असंबद्ध स्वप्नांनी आणि अर्धजागृत अवस्थेतल्या तुटक वाक्यांनी ते कण्हत असतील, जन्माला घातल्याच्या चुकांचे – अभावात वाढवल्याच्या गुन्ह्यांचे पाढे ऐकत बेरीज वजाबाकी गुणाकार भागाकार काहीच न जमल्याच्या चिखलात खितपत असतील म्हातारे.
म्हातार्यांना या जगात जागा नाहीये. खूप गर्दी झालीये तरुणांची. त्या गर्दीला त्यांची गरज नाहीये. घरातही त्यांना फुटपाथवर असल्यागत वाटतंय आणि पैसे मोजून सेवा विकत घेतल्या, तरी पगारासाठी सुद्धा नको आहेत ते तरुण नोकरांना.
म्हाताऱ्यानी खत होऊ नये, राख होऊ नये… फक्त फक्त फक्त अदृश्य व्हावं आपोआप या पृथ्वीवरून असं यंत्र नेमकं कधी बनणार आहे?
००
जग तुझ्या बापाचं आहे की माझ्या बापाचं, हा मुद्दा फारच घिसापीटा झाला. ते माझ्या आईचं किंवा तुझ्या आईचं असू शकतं… असतं अनेकदा… हे कधी कळणार रे?
००

जोयानाची आजी


बरीच वर्षं बंद असलेल्या बाजूच्या फ्लॅटमध्ये नवे शेजारी राहायला आले, तेव्हा त्या घरातली प्रौढ बाई ही ‘लिलीआंटी’ होती; पुढे वर्षभरात तिच्या लेकाचं -जॉलवीनचं, जेनिफरशी लग्न झालं आणि अजून दोनेक वर्षांत जोयानाचा जन्म झाला, तेव्हा ती ‘जोयानाची आजी’ बनली. पुढे कधीतरी मी ‘जोयानाचे रंग’ नावाचं पुस्तक लिहिलं तेव्हा ही ‘प्रॅक्टिकल’ आजी वाचकांपर्यंत पोहोचली.


काल या आजीने या जगाचा निरोप घेतला. आज सकाळी जांभळ्या शवपेटीत, हिरवीगार साडी नेसवलेली आणि पांढरेशुभ्र हातमोजे चढवलेल्या हातांची बोटं एकमेकांत गुंफून त्यावर पांढऱ्याच स्फटिकमण्यांची जपमाळ ठेवलेली लिलीआंटी ओळखू येतही होती आणि नव्हतीही. चर्चमधल्या शांत प्रार्थना, मनात अनेक आठवणी आणि मग दूर डोंगरावरच्या मातीत दफन झाल्यावर टाकलेली मुठभर माती… तिच्यात थोड्या फुलांच्या पाकळ्याही होत्या…
आपण आजीच्या हातातल्या भाजीच्या पिशव्यांप्रमाणे आजीचं ‘सामान’ नाही आहोत आणि त्यामुळे तिनं आपल्याला उचलून न घेता स्वतंत्र चालू द्यायला हवं, असं लहानपणी म्हणणारी जोयाना गंभीरपणे तिला सांगितले त्यानुसार धार्मिक विधी करत होती.
धाकट्या जिअॅनला आजी गेलीये म्हणजे नेमकं काय झालंय हे कळत नसल्याने ती बागडत होती. आजीला स्ट्रोक आल्यानंतरच्या काळात फिजिओथेरपिस्टने सांगितलेले व्यायाम तिच्याकडून हुकुमी आवाजात कंपल्सरी करून घेणारी अवघ्या अडीच – तीन वर्षांची मुलगी म्हणजे हीच ती जिअॅन! जोयाना जितकी सौम्य तितकी ही दांडगोबा!

लिलीआंटी नवऱ्यासोबत गोव्याहून मुंबईला स्थलांतरित झालेली. ते राहत त्या चाळीत आसपास अशीच आलेली काही ओळखीची कुटुंबं. पुढे त्यातलीच एक मुलगी तिची सून होणार होती. लिलीआंटीचा नवरा ऐन तारुण्यात तिला विधवा करून गेला. लिलीआंटी जेमतेम चार-पाच इयत्ता शिकलेली. मुलगी माध्यमिक शाळेत, मुलगा प्राथमिक शाळेत शिकणारे. तिनं परत जायचं नाही असं ठरवलं आणि आजूबाजूच्या केजी, पहिलीदुसरीच्या मुलांच्या शिकवण्या घ्यायला सुरुवात केली. सातवीतली लेकही तिच्यासोबत शिकवू लागली आणि अजून काही वर्षांनी मुलगाही. जिद्द, कष्ट आणि स्वाभिमानाचे धडे या कुटुंबाकडून घ्यावेत!
मुलं चांगली शिकली, त्यांना चांगल्या नोकऱ्या मिळाल्या आणि जोडीदारही चांगले मिळाले. चाळीतून ही चार-पाच कुटुंबं आमच्या कॉलनीत अगदी बाजूला नव्हे, पण एका भागात घरं घेऊन राहायला आली. तो घट्ट गोतावळा होता, राहिला आहे.
त्यांच्या गृहप्रवेशाची धांदल होती, तेव्हा मी एकुलती शेजारीण बारीकसारीक गोष्टी पुरवायला होते. संध्याकाळी पार्टी होती. लिलीआंटीनं येऊन बिचकत विचारलं,”आमच्याकडचं जेवणार का? नॉनव्हेज खातेस का?”
मी हो म्हटलं. मग ताट आणून देते म्हणून ती गेली. पुन्हा दहा मिनिटांत येऊन विचारलं, “थोडी बिअर घेणार का?” तिचा धीर चेपला होता. मी हसून हो म्हटलं. मग सुटकेचा नि:श्वास टाकत ती म्हणाली, “मग तिकडेच ये ना जेवायला. तुझी आमच्या सगळ्या नातलगांशी ओळख करून देते.”
प्लेट वाढून घ्यायला मी स्वयंपाकघरात गेले, तर तिची एक मैत्रीण घाईने येऊन म्हणाली, “ते पोर्क आहे. तुला चालणार नाही ना?”
मी म्हटलं, “खाऊन बघते. थोडं वाढ. आवडलं तर अधिक घेईन.”
तिनं आनंदानं मला मिठीच मारली आणि ‘वाढून घे मग’ असं सांगून बाहेर सगळ्यांना जाहीर सांगून टाकलं की, बघा, ही चांगली शेजारीण आहे. आपल्यासोबत आपल्यासारखं खातेय.”
अन्न माणसाला जोडतं आणि सोबत जेवणं तो जोड घट्ट करतं, हे तेव्हा नीटच लक्षात आलं.

मी प्रवासातून आले की, त्यांच्या दाराची बेल वाजवून मग माझ्या घराचं कुलूप उघडायचे. सकाळ असेल तर चहा, दुपार असेल तर जेवणही त्यांच्याकडे व्हायचं. लिलीआंटी माझ्या ताटाकडे पाहून वैतागून म्हणायची, “माझी मांजरसुद्धा तुझ्यापेक्षा जास्त भात खाते. हे काय जेवण आहे?”
एकमेकींच्या कहाण्या सांगून-ऐकून झाल्या होत्या. एकदा स्वयंपाकाची बाई नाही म्हणून मी काही बनवलं आणि एक वाडगा अर्थात शेजारी गेला. संध्याकाळी लिलीआंटीनं गंभीर स्वरात विचारलं,”तुला एक विचारू? म्हणजे बघ, तू भरपूर शिकलेली आहेस, पैसे कमावतेस, घर छान ठेवतेस, पुस्तकं लिहितेस, सुबक विणकाम -भरतकाम करतेस आणि आज तुझ्या हातचं खाल्लं तर लक्षात आलं की स्वयंपाकही चांगला करतेस…”
एकदम एवढी स्तुती का सुरू आहे आणि यामागे दडलेला प्रश्न काय आहे हे मला कळेना. मी म्हटलं, “ते ठीक आहे, पण प्रश्न काय?”
तिनं धाडकन विचारून टाकलं,”… तर मग तुझा घटस्फोट का झाला?”
मी आधी खो खो हसलेच. तीही गोंधळली होती. म्हटलं, “या गुणांचा आणि लग्नं मोडण्याचा दरवेळी संबंध नसतो. जाऊ दे ते सगळं.”
मी नसताना घराची एक किल्ली त्यांच्याकडे असायची. जोयानाला खूपवेळा माझ्या घरात येऊन जेवायचं असायचं. जोयाना बाळ होती, तेव्हा तिला अंघोळ घालायची म्हटलं की, लिलीआंटी हाक मारायच्या. मी पाणी घालायला जायचे. कधी एकटीने जेवायचा कंटाळा आला की, ताट घेऊन जाऊन त्यांच्यासोबत जेवायचे. एखाद्या रविवारी घराचं थिएटर करून अगदी सोफे, गाद्या, रग घेऊन पूर्ण अंधार करून मोठे बाउलभर पॉपकॉर्न घरीच बनवून आम्ही निवांत लोळत सिनेमा बघायचो.


जेनिफर लग्न होऊन आली, तेव्हा तिच्या आईनं तिला सांगितलेलं, “सासूला एकटं सोडायचं नाही. तुम्ही हिंडाफिरायला जाताना तिलाही विचारायचं.”
ही समजूतदार सून आईनं सांगितलं तसं वागली कायम. लिलीआंटी क्वचित त्यांच्यासोबत जायची, एरवी तुम्ही फिरून या म्हणायची. जॉलवीनच्या लग्नावेळी नृत्यं सुरू होती, तेव्हा दिरासोबत तिला नाचात सहभागी केलं गेलं हे पाहून आपल्याकडे विधवांना कसं बाजूला ठेवतात हे आठवून मला अगदी भरून आलं होतं. लिलीआंटीनं मलाही कधी एकटं पडू दिलं नाही. एखादी पार्टी असली की, मला शांत बसलेलं पाहून ती कुणाला तरी हाक मारून सांगायची आणि नाचात सहभागी व्हायला लावायची.
मला केव्हाही अस्वस्थ वाटलं की जोयाना हे माझं टॉनिकचं होतं. घटस्फोटानंतर दिशाची कस्टडी तिच्या बाबाकडे गेली, त्यावर्षी पहिल्यांदाच दिवाळीला मी एकटीच घरात आहे हे फार तीव्रतेने जाणवलं. तेव्हा लिलीआंटीला म्हटलं, “जोयानाला दिवाळीची अंघोळ घालायला घेऊन जाऊ का?”
त्यांनी आनंदाने होकार दिला. तिला मस्त तेलउटणं लावून अंघोळ घालून, नवा फ्रॉक घालून मी पुन्हा घरी पोचवलं तेव्हा लिलीआंटीच्याही डोळ्यांत पाणी आलेलं.

रोज पहाटे उठून सुनेला डबा करून देणाऱ्या लिलीआंटीच्या सुनेनंही त्याच दक्षतेनं आपली वेळ आल्याचं ओळखून कर्तव्यं प्रेमानं पार पाडली. वसईहून विक्रोळीला कामाला जायचं, रात्री उशिरा परतल्यावर एकीकडे धाकटीला जेवू घालत दुसरीकडे लिलीआंटीला मिक्सरमधून बारीक-पातळ बनवून काढलेलं खाणं चमच्याने भरावयचं. दिवसभर देखरेखीला बाई होती, पण रात्री सासूचे डायपर बदलण्याचं कामही तिनं कपाळावर एक आठी पडू न देता केलं. तिचं कोकणीत ‘माय गो…’ म्हणत लिलीआंटीला प्रेमाने दटावत खाऊ घालणं, स्वच्छ करणं आठवलं की, वाटतं लिलीआंटी पुण्यवान खरंच! तिच्या आजाराच्या काळात मुलानं नाईटशिफ्ट मागून घेतलेली, तो दिवसा देखभाल करायचा. लेक-जावई हाकेच्या अंतरावर राहत होते; तेही सेवेला तत्पर असत. असा गोतावळा, तोही बिनगुंत्याचा आजच्या काळात दिसणं दुर्मिळच. तिनं आणि मुलांनी जोडलेली केवढी माणसं आज तिला निरोप द्यायला आली होती. सगळ्यांच्याच मनात अनेक चांगल्या आठवणी असणार.

लिली परेरा… गुडबाय म्हणत नाही, तुझी माती झाली आणि माझी राख झाली तरी भेटूच आपण पुन्हा कधीतरी!
०००

अपेक्षाभंग


एक झाड सावलीसाठी लावलं
वाट पाहिली उन्हात अनेक वर्षं
मग त्याला फुलं आली रंगीत आकर्षक
ती मांसाहारी होती
पाकळ्या गिळून घेऊ लागल्या जिभा होऊन
तेव्हा मी मौनात रुपांतरीत होणं
अपरिहार्य होतं.
नष्ट झाले न कण्हता, न किंचाळता.

उदास राहणं सोपं नाही


आस या शब्दातून उदास हा शब्द घडतो.
आस या शब्दाच्या अनेक अर्थच्छटा आहेत…
इच्छा, अपेक्षा, उत्कंठा, आशा.
आशा तुटली की निराशा. आस सुटली की उदास.
उत् + आस अशी उदास या शब्दाची व्युत्पत्ती सांगितली जाते. उत् वापरतात ते प्रश्न / शंका विचारणं, विचार करत राहणं यासाठी. म्हणून उदास असतो तेव्हा माणसाला हजारो प्रश्न पडतात. मनात शेकडो शंका, कुशंका, संशय, संभ्रम निर्माण होतात.
अडचणी, अडथळे, त्रास, जाच, छळ, ताप, संताप, पश्चात्ताप, अस्वस्थता, कोलाहल, गोंधळ, वेदना, दु:खं… सगळ्यांचा विचार!
मेंदू शिणत जातो आणि कृतीप्रवणता कमी होऊन अवयव थिजू लागतात. वादळात, पुरात, अग्नीतांडवात सापडल्यासारखं वाटणं थांबून राखेत, वाळवंटात, भेगाळ जमिनीवर एकटे मागे राहिले आहोत असं वाटू लागतं. उदासीनतेवर मात सोपी नसते. तिचा मार्ग एका जागी खिळून राहण्यातून नव्हे, तर लहान-लहान हालचाली करत कृती करत राहण्यातूनच जातो. संसाराचं हेच सार.
बाकी सोपं काहीच नाही. आस सोपी नाही, उदास राहणं सोपं नाही.
…..
अवघडाच्या उंबऱ्यावर थबकलेली असताना हे जाणवलं / आठवलं.

सरोजिनी वैद्य आणि शंकर वैद्य


आज, १५ जूनला सरोजिनी वैद्य आणि शंकर वैद्य या जोडप्याचा वाढदिवस असायचा. आदले दिवशी १४ जूनला वैद्य सरांच्या आईचा. मग हे घरातल्या तिघांचे वाढदिवस एकत्र साजरे व्हायचे. अनेक वर्षं मी सकाळी साडेपाच-पावणेसहाची लोकल पकडून त्यांच्या घरी पोहोचायचे. बाई नंतर ऑफिसमध्ये भेटणार असायच्याच, पण सरांशी बाईंच्या आधीची मैत्री होती. बाईंविषयीच्या प्रेमात आदर आणि धाक जास्त होता; सरांशी मात्र कोणत्याही विषयावर कधीही बोलता येईल असा जिव्हाळ्याचा संवाद.
सरांचे कवितेमुळे चाहते अधिक, बाईंचे समिक्षेमुळे तुलनेत खूपच कमी; पण दोघांचे विद्यार्थी खूप आणि साहित्य वर्तुळातली त्यांच्यावर प्रेम करणारी मंडळी होतीच… तर प्रत्यक्ष भेटी, फोन असा राबता सकाळपासून सुरू होई.
एके वर्षी एक नवा चाहता फुलांचा मोठा बुके आणि फोटोग्राफर देखील सोबत घेऊन आलेला. मला खूप हसू येत होतं. मध्येमध्ये फोन सुरूच होते. बाईंनी डबाभर लाडू-चिवडा आधीच करून ठेवलेला. आलेल्यांना चहा-खाणं देणं अशी लगबग, त्यात रोजची कामं असं घरात सुरू होतं.
सरांसोबत तो माणूस फोटो काढून घेत असताना फोन वाजला, म्हणून बाईंनी घेतला. फोनवर सरांची एक माजी विद्यार्थिनी होती आणि तिला फक्त आणि फक्त सरांशीच बोलायचं होतं; बाईंशी ती काहीशी तुसडेपणाने बोलली असावी, बाईंनी वैतागून सरांना फोन दिला. चाहता फोटो झाल्यावर निघून गेला, तेवढ्यात अजून एक-दोन लोक आलेले.
… तर ही माजी विद्यार्थिनी काहीतरी लाडिक बोलत असावी. सर जरा गोंधळले होते. नाव आठवत नाहीये, कोणत्या साली तुम्ही कॉलेजात होता? हो..हो.. ती कविता मी शिकवलेली… कॉलेजचे रस्ते-झाडं-हिरवळ अजून तसंच आहे का? असावं बहुतेक, गेल्या काही वर्षांत जाणं झालं नाही… असं चाचरत चाललं होतं. बाकी सगळे खुसफुसत असले तरी कान सरांकडे होते. अखेर सरही अस्वस्थ झाले… म्हणाले, “अहो, तुम्ही सांगताय ती वर्णनं, माहिती खरी आहे, पण मला खरंच आठवत नाहीये की तुम्ही कोण आहात?”
पलीकडून हुंदका.
“अहो, रडताय काय? सॉरी, पण…”
पुन्हा काहीतरी लाडिक बोलणं… आता बाई फोन ताब्यात घ्यायला सरसावलेल्या आणि सर एकदम मोठ्यानं हसले. आम्ही चकित. बाई जागेवर थांबल्या. हसू दाबत सर म्हणाले, “अगं, पाडगावकर आहे. आवाज बदलून बोलत होता. माजी विद्यार्थिनी म्हणून…”
बाईंच्या ओठांवर बारीक हसू उमटलं, “इतकी वयं झाली, तरी यांचे चावटपणे अजून कमी होत नाहीत!”
मग फोन बाईंच्या ताब्यात आला. शुभेच्छा आणि सॉरी दोन्हींचा लाभ झाला.
सर आठवणीने अजूनही खुदखुदत होते.
मजा वाटत होती.
वाढदिवसाची इतकी झकास सुरुवात आधी वा नंतर कधी पाहिली नाही.
आठवूनही प्रसन्न वाटतंय.
आज दोघंही नाहीत… पण लाडू बनवून खाणार… दरसालप्रमाणे दोघांच्या वाट्याचे दोन लाडू!
०००
अजून एक आठवण

आजी ( वैद्य सरांची आई ) ओतूरच्या अनेक भल्याबुऱ्या आठवणी काढत. बाईंना त्यांनी बऱ्यापैकी सासुरवास केला. बाई मुळात तडजोडवादी स्वभावाच्या होत्या, त्यामुळे सहसा संतापत नसत, भडकत तर नसतच.ऑफिसमध्ये फक्त एकदा मी त्यांचा चढलेला आवाज ऐकला. घरीही एकदाच.
एकदा एका भाषणाची तयारी करून द्यायला त्यांनी सकाळी मला घरी बोलावलं होतं. सुट्टीचा दिवस होता. नेमकं स्वयंपाकाची बाई आलेली नव्हती. आजी सकाळी नऊ वाजता जेवायला बसायच्या. बाई गरम पोळ्या करून वाढत होत्या. घरात उन्हं आलेली आणि स्वयंपाकघरातला लाईट पहाटे लावलेला तसाच सुरू आहे, हे लक्षात येऊन बाईंनी तो बंद केला.
आजींना ते निमित्त पुरलं. “जेवताना मला नीट दिसू नये, म्हणून तू मुद्दाम लाईट बंद केलास,” असं त्या म्हणाल्या.
बाई आधीच कावल्या होत्या, या वाक्याने त्यांचा भडका उडाला. म्हणाल्या,”ताटावर उन्हं आहेत. अंधार नाहीये. तुमचं सगळं जेवणखाण, औषधपाणी, देखभाल व्यवस्थित होतंय. तरी तुम्हाला सुख टोचतंय. तुम्हाला तुमच्या त्या ओतूरच्या जुन्या कहाण्या आठवत असतात की, तिथल्या अमक्या सुना तमक्या सासवांना कशा छळायच्या! काही कारण नसताना ते स्वत:ला चिकटवून घेताय. जेवा आता शांतपणे.”
बाईंनी बंद केलेला लाईट पुन्हा सुरू केला.
सर अचानक आज हे काय घडलं म्हणून दचकून घाईने आत आले होते आणि दाराच्या दोन्ही बाजूंना हात लावून थक्क बघत उभे होते. ते मातृभक्त. मात्र आज बाईंची बाजू बरोबर हे ध्यानात येऊन पुन्हा बाहेर जाऊन बसले.
सरांनी आईचं सगळं फार नीट केलं. नर्सिंग, एनिमा, अंघोळ सगळं लहान मुलाचं करावं तसं करत. आजी दीर्घायुषी होत्या; त्या हयात होत्या तोवर या दोघांना एकत्र कधी चार दिवस बाहेर जाता आलं नाही, एकाला आजींसाठी घरी थांबावं लागे. पण त्याची त्या दोघांनीही कधी कुरकुर केली नाही. माहेरी बाईंची आई, आत्या आणि मामा असे तीन अतिवृद्ध लोक एकत्र राहत. त्यांचीही काळजी बाईनी घेतली.
सासुरवास काय किंवा वृद्धांची देखभाल काय, सारं त्यांनी जणू गृहीत धरलं होतं.
घरी ती दोघं नसताना सरांसाठी फोन आला तर आजी तपशीलाने माहिती देत, पण बाईंसाठी आला, तर ‘कुठे गेलीये, कधी येणार माहित नाही’ असं माहीत असूनही सांगत. बाईंना हे समजल्यावर बाई हसून सोडून देत.
आजी गेल्यावर ती दोघं थोडी सुटवंग झाली म्हणेतो, बाईंना कर्करोगाने ग्रासलं…..

गोपाळ दुखंडे


गोपाळ दुखंडे सर गेले.
……
त्यांची एकमेव व्यक्तिगत आठवण आहे.
१९९३. मी नांदेडहून बाळंतपण आटोपून परतले होते. दिशा चार महिन्यांची. तेव्हा दिनू रणदिवेंच्या घरी आमचं नियमित जाणं असे; तर दिशाला त्यांना दाखवण्यासाठी मी दादरला त्यांच्या घरी गेले. एवढंसं बाळ लोकलच्या इतक्या गर्दीतून घेऊन आली मुद्दाम, याचं त्यांना कौतुक. माझ्या चेहऱ्यावरची काळजी त्यांनी टिपली. विचारलं. मी म्हटलं, “नोकरीची फार गरज आहे.”
त्यांना वस्तुस्थिती कळून चुकली. एकदा माझ्याकडे, एकदा दिशाच्या एवढ्याशा चेहऱ्याकडे पाहून ते थोडे अस्वस्थ होऊन म्हणाले,”म्हणजे बाळाला सांभाळायला पाळणाघरात ठेवावं लागेल.”
मी निमूट मान डोलावली.

काही दिवसांनी रणदिवेंचा फोन आला, “हा गोपाळ दुखंडे यांचा फोननंबर. नीट लिहून घे. त्यांना त्वरित फोन कर. मी त्यांच्याशी तुझ्या नोकरीबाबत बोललो आहे.”
मी फोन केला. भेटायला येऊ का विचारलं. ते म्हणाले, “दिनूने सगळं सांगितलं आहे. वेगळं भेटायची गरज नाही. तुझा सीव्ही चांगला आहे, थोडा अनुभव देखील आहे. मुलाखत व्यवस्थित दे.”
मुलाखतीच्या दिवशी प्रचंड पाऊस. लोकल भांडूपच्या पुढे जाऊन थांबली. ट्रेन रांगेत उभ्या पुढे. खाली पाणी साचत वाढतंय. दिशाला मैत्रिणीकडे ठेवलेलं. असं पहिल्यांदाच तिला सोडून निघाले होते. लोकलमधून उडी मारली, उलट चालत चालत तीन-चार तासांनी ठाण्याला पोहोचले; तिथून पब्लिक बूथवरून कॉलेजमध्ये फोन करून कळवलं. मग दुखंडे सरांना फोन करून सांगितलं. काम गेलं असं वाटत होतं.
पण कॉलेजमधून पुढची तारीख मिळाली. मुलाखत चांगली झाली. प्राचार्यांनी विचारलं, “तुम्हाला लहान मुलगी आहे ना… तिचं काय?”
हे सारं त्यांना दुखंडे सरांनीच सांगितलेलं असणार.
मग तेच म्हणाले,”असं करा, एका आठवड्यानंतर जॉईन व्हा. म्हणजे तुम्हाला काहीतरी व्यवस्था करायला वेळ मिळेल.”
मी मान डोलावून बाहेर पडले.
दुखंडे सरांना सांगितलं सारं.
तेव्हा माझं वजन जेमतेम ३७ किलो. उंची पाच फूट. किरकोळ दिसायचे. खूप दबून बोलायचे. पाठीला पोक काढून चालायचे. सर म्हणाले, “दीड-दोनशे पोरांचा वर्ग असतो, आत्मविश्वासाने शिकवायचं. ताठ उभं राहायचं. अभ्यास सुरूच ठेवायचा. जमवणार ना?”
“होय सर.” मी ताठ उभी राहत म्हटलं, “तीस – चाळीस हजारांच्या जाहीर सभांमधून भाषणं केलीत. आणि बारीक दिसले तरी सब्बलसारखी मजबूत आहे. तुमचा शब्द खोटा पडू देणार नाही.”
वाकून नमस्कार केला…
… ओळखीच्या, आपल्या लोकांनी सहज हिणवून पाठ फिरवलेली असते, त्या काळात अशी पुन्हा कणा ताठ ठेवायला शिकवणारी माणसं भेटली, म्हणून तग धरता आली. सरांशी नंतरही संवाद राहिला.
ते एकमेव वर्ष आयुष्यात असं होतं, जेव्हा पासबुक वाचण्याजोगं होतं.
नंतर निराळ्या वाताहती झाल्या, ते वेगळं.

आदरांजली म्हणताना शब्द तोकडे वाटताहेत.