८. वर्ज्य आणि निषिद्ध


टोळीअवस्था, कुलअवस्था यानंतर कुटुंबअवस्था आली आणि अनेक लहान गट – उपगट निर्माण झाले. त्यात विवाह / लग्न ही संकल्पना विकसित झाली आणि त्यातून समाजातलं स्त्रीचं स्थान वेगाने बदलू लागलं. कुणी कुणाशी लग्न करावे, याचे काही नियम व अर्थातच निर्बंध देखील या काळात नव्हते. विविध धर्मांच्या व जातींच्या विश्वउत्पत्तीच्या कथा, पुराकथा, लोककथा यांतून घडणारे नातेसंबंधांचे दर्शन काळजीपूर्वक निरखले तर त्यातून अनेक अंदाज बांधता येतात. कथाकल्पना विकसित होत गेल्या आणि सामाजिक बदलांनुसार देखील त्या बदलत गेल्या. विवाहसंस्था निर्माण होऊन स्थिरावण्याच्या काळात भाऊ-बहीण, वडील – मुलगी, आई – मुलगा या प्राथमिक नात्यांमधले लैंगिक संबंध वर्ज्य ठरवण्यात आले आणि त्या आधीच्या काळात अशी जी उदाहरणे होती, ती लपवणे, धूसर करणे आणि हे दोन्ही शक्य नसेल तिथे ती ‘दैवी’ बनवून ठेवणे वा त्यास लाजिरवाणे, गुन्हेगारी स्वरूपाचे, अनैतिक कृत्य समजणे ( आणि या कृत्यांचा दोष पुन्हा फक्त स्त्रीवरच थोपणे ) सुरू झाले.
वेदकाळात सख्खा, सहोदर, चुलत, मावस, मामे या संकल्पना निर्माण झाल्या. महाभारत आणि हरिवंशात ‘ब्रह्मदेव’ ही संकल्पना प्रथम दिसते आणि त्याने विश्व / प्रजा निर्माण केली असे मानून लिहिलेली वंशावळही आढळते. ब्रह्मदेवाच्या उजव्या अंगठ्यापासून दक्ष हा मुलगा जन्मला आणि डाव्या अंगठ्यापासून मुलगी; त्यांच्या शरीरसंबंधांमधून वंशवृद्धी झाली; अशी कथा आहे. सख्ख्या, चुलत, मावस भावंडांतील शरीरसंबंधांची / विवाहाची उदाहरणे सापडतात. ऋग्वेदात दहाव्या मंडळात ‘यम-यमी संवाद’ आहे. ही जुळी भावंडे होती.
यमी म्हणते, “हे यमा, गर्भावस्थेपासूनच तू माझा जोडीदार आहेस. आपल्या संबंधातून जो पुत्र जन्मेल, तो आपल्या पित्याचा श्रेष्ठ नातू असेल. माणसांसाठी असा संबंध निषिद्ध असेलही, पण देव स्वेच्छेने असा संबंध प्रस्थापित करतात. म्हणून तू पुत्रदात्या पतीप्रमाणे माझ्याशी संभोग कर. शुभ-अशुभाचे प्रेरक आपले जनक प्रजापती यांनी आपल्याला गर्भावस्थेपासूनच दांपत्य बनवलं आहे; द्यावा – पृथ्वीही हे जाणतात. विश्वउत्पत्तीचा पहिला दिवस कुणाला ठाऊक आहे, तो कुणी पाहिला आहे? सूर्य आणि वरुणाचे हे घर आहे; मोक्षाविषयी तू बोलतोस, मात्र या दोघांविषयी तुझं म्हणणं काय आहे? मी पत्नीप्रमाणे माझा देह तुझ्यासमोर उघडा करेन, तुलाही माझी अभिलाषा वाटू दे आणि रथाच्या दोन चाकांप्रमाणे समानतेने आपण ही कृती करू. असा कसा भाऊ आहेस तू की, तू असताना बहिणीने अनाथ व्हावं. मी कामव्याकूळ होऊन तुला भोगासाठी विनवते आहे. तू दुबळा आहेस. मला तुझं मन आणि मतं समजत नाहीयेत. परक्या स्त्रीचं आलिंगन तुला चालतं, पण तुला माझ्याविषयी तसं प्रेम वाटत नाही.”
यम म्हणतो, “तू माझी सहोदरा आहेस, म्हणूनच मी तुझ्याशी असे संबंध प्रस्थापित करू इच्छित नाही. खेरीज हा प्रदेश निर्जनही नाहीये. देवगण सारंकाही पाहू शकतात. अंतरीक्षाचे धारक सूर्य आणि त्याची पत्नी छाया आपले मातापिता आहेत; त्यामुळे हा संबंध योग्य नाही. देवतांच्या गुप्तचरांचे डोळे कधीच बंद नसतात. त्यामुळे तू दुसऱ्या कुणाकडे जा आणि रथाच्या चाकाप्रमाणे त्याला समान मान. आपण एकमेकांशी नव्हे, तर परक्या स्त्री-पुरुषांशी संबंध ठेवणेच योग्य आहे. तू दुसऱ्या कुणाला आलिंगन दे आणि वीर्यसिंचन करून घे. बहिणीशी लैंगिक संबंध ठेवणाऱ्या भावाला लोक पापी म्हणतात. वेल वृक्षाला वेढून घेते तशी तू दुसऱ्या पुरुषाला मिठीत घे; त्याच्या सहवासात नांद; यानेच सृष्टीत मांगल्य राहील.”
हा भाऊबहिणीतील लैंगिक संबंध भावाकडून नाकारले जाऊन तसा ‘नियम’ प्रस्थापित करणारा पुरावा मानला जातो.
वडील – मुलगी, आजोबा – नात, काका-पुतणी, मामा-भाची यांच्यातील शरीरसंबंध / विवाहाची उदाहरणेही महाभारतात, हरिवंशात सापडतात. वेदांमध्ये असे उल्लेख आढळत नाहीत. वसिष्ठ प्रजापतीने आपल्या शतरूपा या मुलीशी पत्नीभाव ठेवला; मनूने आपली मुलगी इला हिच्याशी लैंगिक संबंध प्रस्थापित केले आणि जान्हवी – गंगा हिने आपला बाप जन्हू याला पती मानले अशी तीन उदाहरणे दिसतात. ब्रह्मदेवाचा पुत्र धर्म याने आपल्या दहा पुतण्यांशी लैंगिक संबंध ठेवले. ब्रह्मदेवाचा नातू कश्यप याने आपल्या तेरा चुलत बहिणींशी लैंगिक संबंध ठेवले. यदूने आपल्या पाच आतेबहिणींशी लैंगिक संबंध ठेवले. ब्रह्मदेवाने आपल्या दक्ष या मुलाच्या मुलीशी प्रस्थापित केलेल्या लैंगिक संबंधातून नारदाचा जन्म झाला. अशी अनेक जुनी उदाहरणे या दोन्ही ग्रंथांमध्ये असली, तरी ‘बदलत्या काळा’नुसार ती अनैतिक ठरवली जाऊन असे संबंध फेटाळून लावणाऱ्या काही कथाही याच ग्रंथांमध्ये आहेत. उदाहरणार्थ पौरवंशाची ‘जननी’ असणाऱ्या उर्वशीची लैंगिक संबंधांची मागणी तिचा वंशज अर्जुन फेटाळून लावतो. पंडू – कुंती संवादात पंडू राजा म्हणतो, “पूर्वीच्या काळी स्त्रिया कुणाच्या बंधनात नसायच्या. मनमानी वागायच्या. सहजपणे एका पुरुषाला सोडून देऊन दुसऱ्या आवडलेल्या पुरुषाला जवळ करायच्या.”
याच काळात ‘कुरुदेशा’त अशीच परिस्थिती असल्याचा उल्लेख महाभारतात सापडतो. ‘अग्नीचा वर’ मिळाल्याने माहिष्मती नगरातील स्त्रिया स्वेच्छाचाराने वागत आणि उद्दालकाचा पुत्र श्वेतकेतू याने या स्वेच्छाचाराला बंदी घातली; हे ते उदाहरण.
यम, अर्जुन, कर्ण अशी बहुतेक पुरुषांचीच उदाहरणे रक्ताच्या नात्यातील लैंगिक संबंध फेटाळणे; ते तुच्छ, घृणास्पद, तिरस्करणीय मानणे आणि अशा ‘अनैतिक’ वर्तनासाठी स्त्रियांना जबाबदार मानून त्यांना ताब्यात / काबूत / बंधनात ठेवण्याची निकड सांगणे – हे ‘बोलून’ दाखवणारी दिसतात. स्त्रिया काय ‘बोलतात’ हेही यानंतर पाहू.
०००

७. माल आणि मालमत्ता


स्त्रियांच्या आर्थिक लालसेविषयी अनेक म्हणी आपल्याकडे प्रचलित आहेत. उदाहरणार्थ, बाईल पैशाची, कधी नव्हे बा पुरुषाची; बाई मी भोळी, लुगड्यावर मागते चोळी; बाये जोड फुलां काबार ( बाईची मिळकत फुलं खरेदी करण्यातच खर्च व्हायची ); बायको केली म्हणजे ‘आणा’ पाठीस लागतो!
अशाच म्हणी तिला घराची ओढ किती जास्त असते याविषयीही आहेत. आवा चालली पंढरपुरा, वेशीपासून आली घरा… असं म्हणताना तिला परमार्थ नको, स्वार्थच हवा अशी टवाळी केली जाते. कशाचाही अतिरेक झाला की टिंगल होणारच; पण हा अतिरेक नेमका का झाला याचा मात्र आपण कधी विचार केलेला नसतो.
स्त्रीला वस्तुरूप दिले गेल्यानंतर तीच एक मालमत्ता बनली. आजही एखाद्या सुंदर तरुणीसाठी ‘माल’ हा शब्द वापरला जातोच. भौतिक संपत्तीवरचे स्त्रीचे हक्क डावलले जाऊ लागले, कमी होत गेले. त्यातून जेवढे लाभले असेल, शिल्लक असेल, त्याचे प्राणपणाने ‘जतन’ करणे तिच्यासाठी आत्यंतिक गरजेचे बनले. दुसरा मुद्दा म्हणजे घर पुरुषाच्या नावावर असले तरी तो घरात पाहुणा असल्यासारखाच मानापानाने वागतो, वागवला जातो आणि घराची जबाबदारी असते ती बाईची. अनेक अर्थांनी ‘बाहेरख्याली’ असणाऱ्या पुरुषांच्या उधळपट्टीतून मालमत्ता वाचवून ती ‘मुलाबाळांसाठी’ राखण्याची ‘जबाबदारी’ आपलीच आहे, असं स्त्रीला नैसर्गिकरीत्या वाटतं. कारण मुलाबाळांच्या पालनपोषणाची जबाबदारी आदिम काळापासून तिचीच होती आणि राहिली आहे. मुलांना पाळणाघरात ठेवून नोकरी करणाऱ्या स्त्रिया आज प्रचंड संखेने दिसतील; मात्र पाळणाघर चालवणारे पुरुष आजही ०.1 टक्कादेखील दिसणार नाहीत. तो व्यवसाय ‘नर्स’प्रमाणे स्त्रीचाच मानला जातो. आया, दाई, नर्स, बेबीसीटर या पदांसाठी पुरुषांची कल्पनाही अनेकांना करावी वाटत नाही.
आपलं अन्न आपण शोधून, मिळवून, पशुपक्षीमासे यांची शिकार करून, पशुपक्षीमासे पाळून, धान्य-फळे उपजवून मिळवणे हे काम स्त्रिया करत होत्याच. टोळ्यांमध्ये कामांची विभागणी होताना यातली जी कौशल्ये ज्याच्याकडे उपजत आहेत, तो ती करणार इतकी साधी विभागणी होती. अपत्यांमध्ये ती कौशल्ये विकसित करण्याचं काम स्त्रिया करत होत्या. पोषणानंतरचं दुसरं काम होतं पालनाचं. यात आजार, विकार, नैसर्गिक आपत्ती, हिंस्त्र प्राणी यांच्यापासून मुलांचं रक्षण करणे ही जबाबदारी येते. तीही स्त्रिया कोणत्याही सजीव मादीप्रमाणे पार पाडत. शत्रूंमध्ये ‘दुसऱ्या टोळीतल्या माणसांची’ भर पडल्यावर ही जबाबदारी हळूहळू पुरुषांकडे गेली.
स्त्रिया कामं अगणित करतात; मात्र काम करणाऱ्या सर्व स्त्रिया ‘कमावत्या’ वा ‘मिळवत्या’ असतातच असं नाही. आणि ज्या कामातून थेट अर्थार्जन होत नाही, ती कामं कमी दर्जाची मानली जाणं स्वाभाविक असल्याने देखील कामाच्या संख्येवरून वा दर्जावरून स्त्रीची गुणवत्ता जोखली न जाता ती अर्थार्जनहीन काम करत असल्यावरून जोखली जाऊ लागली. त्यातच घरातली सर्व कौशल्यं कमी वा चक्क बिनमहत्त्वाची ठरवली गेली आणि उंबरठ्याबाहेरच्या कामांनाच ‘कार्य’प्रतिष्ठा लाभली.
आता ही ‘अगणित’ कामं कोणती होती आणि आहेत? जेव्हा शिकार आणि वनोत्पादने गोळा करणे ही माणसाची अवस्था होती; तेव्हा शिकार करण्याचे काम टोळीने एकत्र जाऊन पुरुष करू लागले. त्यांनी मारून आणलेले प्राणी, पक्षी कापून, कातडी काढून मांस मोकळे करणे; स्वच्छ करणे, भाजणे वा उकडणे, शिल्लक मांस खारवून – वाफवून – वाळवून जतन करून ठेवणे ही कामं पुरुष सावजामागे धावून, थकून आलेले असल्याने स्त्रिया करू लागल्या. कातडी वाळवून तिचे विविध उपयोग देखील करू लागल्या. मुळात अग्नी मिळवणे आणि राखणे ही सोपी गोष्ट नव्हती; त्यामुळे ती जबाबदारी लेकुरवाळ्या बायकांवर आली आणि तो राखायचा, पण पसरू द्यायचा नाही, याची काळजी त्या घेऊ लागल्या. आजही अनेक आदिवासी भागांमध्ये चूल कधीच विझवली जात नाही. चोवीस तास निखारे धगधगत ठेवले जातात. अग्नीवर ताबा मिळवून तो ‘इकडून तिकडे नेणे’ त्यांना जमू लागले; तेव्हा अन्नाच्या शोधात नवनवे प्रदेश गाठणे अधिक उत्साहाने होऊ लागले. नदीच्या काठाने, मासेमारी करत टोळ्या फिरू लागल्या. काही स्थिरावल्या आणि काही भटक्याच राहिल्या. स्थिरावलेल्या, शेतकरी बनलेल्या टोळ्यांमधली स्त्रियांची कामं आणि भटक्या, पशुपालक टोळ्यांमधली स्त्रियांची कामं यांत थोडा फरक असला तरी अन्न रांधणे, टिकवणे, माणसांवर आणि जनावरांवर औषधोपचार करणे आणि मुलांचे संगोपन ही कामं दोन्ही ठिकाणी स्त्रियांची प्रमुख कामं बनली.
मातीची भांडी बनवून, भाजून त्यात अन्न शिजवता येईल ही कल्पना आणि असा प्रयोग करून पाहणं त्यांनीच केलं. पुढे कुंभारांची मोठ्या आकाराची, वेगवान चाकं येईतो हे काम स्त्रियाच करत. ईशान्येकडच्या राज्यांत अशीच विशिष्ट दगडापासून काळ्या रंगाची सुबक भांडी आजही स्त्रियांकडूनच बनवली जातात. बुरुडकाम त्यांनीच शोधले आणि घरं बांधण्याच्या पद्धतीही. कातडी शिवून वस्त्रे बनवणे, झाडांच्या मुळ्या तासून दोरखंड तयार करणे, सूत कातणे, कापड विणणे हेही स्त्रियांचे शोध. वनौषधी त्यांनीच शोधल्या, राखल्या आणि औषधोपचार करण्याच्या पद्धती विकसित करून त्या पुढच्या पिढ्यांकडे हस्तांतरित केल्या.
जे मुळात त्यांनीच शोधलेले, निर्माण केलेले, जतन केलेले, वाढवलेले होते; ते त्यांच्याकडून हिसकावून, हिरावून घ्यायचे आणि कालांतराने त्यांना ‘ते हवे असते’ म्हणून लालची, हव्यासी, हावरट ठरवायचे हा उद्योग पुरुषसत्तेने केला. हा आर्थिक प्रवास मोठा आणि दीर्घ होता; तो पुढच्या लेखात पाहू.
०००

६. डळमळीत कुटुंबसंस्था


एकत्र कुटुंब पद्धत चांगली की विभक्त कुटुंब पद्धत? असा प्रश्न जाहीर विचारला तर लोक सहसा ‘एकत्र कुटुंब चांगले’ असं सरसकट म्हणतात; कारण ते ‘आदर्श’ असं लहानपणापासून मनावर बिंबवलं गेलेलं असतं. पण विभक्त वा लहान कुटुंबाचा एकत्र कुटुंबात राहणाऱ्यांना बहुतेकवेळा हेवा वाटतो आणि ते आपल्या सुटकेची संधी शोधत असतात. प्रत्येक पिढीगणिक एका जोडप्याला किती मुलं असावीत ही संख्या कमी होत जातेय. पणजीच्या पिढीत दहाहून अधिक मुलंही असत. आजीच्या पिढीत त्यांची संख्या चार-पाच वर आली. आईच्या पिढीत तीन मुलं हा आदर्श आकडा होता; क्वचित मुलगा हवा या हव्यासाने चौथं मूल जन्माला घातलं जाई. माझ्या पिढीत दोन… खरंतर महानगरांत राहणाऱ्या कुटुंबात एकच मूल पुरे, हा विचार आला. त्यानंतरच्या पिढीत डबल इन्कम नो किड्स हे वाक्य कानी पडू लागलं. ‘आई आणि मूल’ या दोघांचंच एक कुटुंब असण्याच्या आदिम काळापासून ‘नर-मादी’, ‘मादी –मादी’, ‘नर-नर’ अशी दोन व्यक्तींच्या जोडप्याचीही ‘परिपूर्ण’ असणारी कुटुंबं दिसू लागली; या कुटुंबांना देखील विवाहाची आवश्यकता आहेच अशी अट उरली नाही किंवा वेगळ्या लैंगिकतेच्या पायावर आधारित असलेले गे / लेस्बियन जोडपे आवर्जून ‘लग्नाचा हक्क’ मागू लागले. लैंगिक नैतिकतेच्या मुद्द्यावर गंडणारे संसार आणि मोडणारी वा निदान विस्कटणारी कुटुंबं ते लैंगिकतेच्या पायावर निर्माण झालेले कुटुंब असा हा प्रवास अनोखा आहे. कुटुंबाचे नियम, कुटुंबातील सदस्यांची एकमेकांविषयीची कर्तव्ये, कुटुंबाची सामाजिक कर्तव्ये हे सारं या वेगळ्या कुटुंबांनाही लागू होतं; त्यांची लढाई कायद्याशी, समाजाशी आहे पण ती ‘आम्हांला सामावून घ्या’ यासाठी.
चार पिढ्या एकत्र नांदणारी कुटुंबं भारतात आजही अस्तित्वात आहेत. जवळ-जवळ वेगळी घरं करून विभक्त कुटुंबं बनली तरी एका वस्तीत राहणारीही मुबलक आहेत. शहरीकरण, स्थलांतर जिथं वाढतंय तिथं कुटुंबाचे आकार लहान होत गेलेले आहेत आणि ‘एकत्र कुटुंबातील फायदे’ त्यांना ‘सेवा’ म्हणून विकत घ्यावे लागतात. तोट्यांची संख्या बघता ते त्यांना परवडतं देखील. पाळणाघर ते वृद्धांच्या निवासी कॉलन्या असे अनेक समांतर पर्याय प्रत्येक टप्प्यावर टीका होत होत नकळत रुळले. भाजीपोळी केंद्रं रुळली.
कुटुंब आणि जात ही जोडी होती तोवर कोणत्या कुटुंबाने परंपरेनुसार कोणते काम करायचे याचे नियम होते; त्यांची काळाच्या ओघात मोडतोड झाली आणि पारंपरिक कौशल्यं शिकण्याची गरज संपल्याने कुटुंबप्रमुखाचे आसन डळमळीत झाले. तरुणांना कामाचे वाटप करून देणे, त्यांच्याकडून काम करवून घेणे, हिशेब ठेवणे, आर्थिक निर्णय घेणे इथपासून ते कुटुंबातील प्रत्येक सदस्यासाठीचे शिक्षण, लग्न, मुलं, व्यवसाय – नोकरी, प्रवास, धार्मिक कृत्यं इत्यादी जीवनातील प्रत्येक मुद्द्याबाबतचे निर्णय कुटुंबप्रमुख घेत आणि त्यांना विरोध करणे, नकार देणे ही अशक्यप्राय गोष्ट होती. कुटुंबप्रमुख सहसा पुरुष असत; क्वचित प्रसंगी घरातल्या वृद्ध स्त्रियांनी हे पद ‘आडून’ भूषवले आहे. कुटुंबाची परंपरा, रूढी, धार्मिक कर्मकांडे, भाषा, वेशभूषा, कुलाचार, श्रद्धा, कुलधर्म, आचारविचार ‘निश्चित’ असत आणि ते पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित करण्याचं काम प्रामुख्याने घरातल्या जेष्ठ स्त्रिया करत. अगदी जेवण्यासाठी ताट कसं वाढायचं किंवा केसांचा भांग कसा पाडायचा अशा लहानसहान गोष्टींपासून कुटुंबातल्या विविध नात्यांच्या स्त्रियांनी वागण्याकरण्याचे अत्यंत बंदिस्त नियम होते. मोठी कुटुंबं ही ‘आर्थिक एकक’ असल्याने त्यात विधवा, परित्यक्ता, वृद्ध, अपंग, आजारी स्त्रियांना ‘आश्रय’ मिळायचा खरा; मात्र सर्व प्रकारच्या सेवा त्या बदल्यात त्यांना द्याव्या लागत. काहीवेळा कुटुंबातील पुरुषांकडून लैंगिक अत्याचार देखील होत. कुटुंबातल्या मूळ सदस्य असलेल्या स्त्रियांनाच आवाज नव्हता, तर आश्रित स्त्रियांनी ब्र कुठून उच्चारावा? वय हाच मान देण्याचा निकष असल्याने कर्तृत्व आणि गुणवत्ता असे मुद्दे गौण ठरत. कुटुंबामुळे स्थैर्य मिळते, असे वरवर दिसले तरी सुमार आणि दुबळी माणसे कुटुंबात खपून जात; मात्र ज्यांना कालबाह्य झालेल्या परंपरा मोडाव्या वाटतात, स्वत:चे निर्णय स्वत: घ्यावे वाटतात, प्रचलित चौकटीबाहेर जाऊन काही वेगळे शिकावे – वेगळे काम करावे वाटते, नवा विचार आणि नवे उपक्रम हवेसे होतात त्या पुरुष सदस्यांची देखील कुटुंबात दडपणूक होई… मग स्त्रियांचा विचारच करायला नको. त्यांचे जगणे तर शेकडो व्रतवैकल्ये, कर्तव्यांचे काच आणि चूलमूल यांतच चिणले गेले होते.
आता ‘स्त्रिया’ असा शब्द मी या लेखांमध्ये सरसकट वापरते आहे; मात्र ‘सर्व जातींच्या स्त्रिया’ अशा तपशीलात आपण नंतर जाणार आहोत. उपलब्ध लेखी माहिती प्रामुख्याने ठरावीक उच्च मानल्या जाणाऱ्या जातींच्या स्त्रियांबाबतच उपलब्ध आहे आणि इतर माहिती जसजसे जातीजमातींचे इतिहास लिहिले जाताहेत तसतशी समोर येते आहे. त्यामुळे इथला ‘स्त्रिया’ हा शब्द मर्यादित अर्थानेच घ्यावा लागेल. तथापि आर्थिक उतरंडी पाहता वरच्या वर्गाचे अनुकरण खालच्या वर्गांमध्ये होत राहिल्याने जसजसा आर्थिक स्तर वाढत गेला तसतसे अनुकरणाचे खूळ वाढून सवर्ण जातींखेरीज इतर अनेक जातींमध्येही स्त्रियांवरील बंधने वाढली. त्याचे तपशील पुढील लेखांमध्ये पाहूच.
पितृसत्ताक कुटुंबसंस्था डळमळीत झाली असली तरी तिची जागा घेणारी नवी व्यवस्था समाजाच्या दुटप्पी मानसिकतेमुळे अजूनही निर्माण झाली नाही. परिणामी कुटुंब आणि विवाह यांच्या कचाट्यात अडकलेल्या स्त्रिया सुटे, लहान-लहान विद्रोह करतात; त्यांना कुटुंब हवेही असते आणि नकोही. मालिकांमधून दिसणारे आदर्श एकत्र कुटुंब आणि विस्कळीत कुटुंबाचे वास्तव अनुभव यांचा मेळ कसा घालावा, याचे चित्र त्यांच्या डोळ्यांपुढे स्पष्ट होण्यास अजून एखादी पिढी जावी लागेलच.
०००

५. अनाथनाथे… करुणा विस्तारी…!


टोळी, कळप आणि कुटुंब या शब्दांचे अर्थ भिन्न आहेत. टोळीत एकत्र आलेला विविध माणसांचा समूह असतो. कळप अगदीच प्राथमिक गरजा पूर्ण करण्याच्या हेतून निव्वळ जनावरांसारख्या अवस्थेतला समूह असतो. कुटुंब मात्र अगदी आई व मूल अशा केवळ दोन व्यक्तींचे देखील बनू शकते; मग ते प्राण्यांचे असो वा माणसांचे असो. प्रामुख्याने रक्ताची नाती असलेल्या व्यक्तींचे कुटुंब आपल्याला आदिम काळापासून दिसते. कुटुंबातील माणसे वाढत जातात, तशी एक लहानशी वस्ती तयार होते. वारली जमातीसारख्या काही आदिवासी जमातींमध्ये कुटुंबसंस्था विवाहसंस्थेहून अधिक महत्त्वाची मानली जाते. विवाह हा त्यांच्यासाठी एक धार्मिक विधी असतो; सामाजिक नव्हे. त्यासाठीची तयारी, आर्थिक तरतूद झाली की विवाह केला जातो. पण ती होत नसेल तोवर ते जोडपे एकत्र राहू शकते, त्यांना मुलं होतात; त्यांचे कुटुंब समाजमान्य असते. या प्रथेला घरोरी असे नाव आहे. विवाह आणि कुटुंब यांचा संबंध त्यांनी एकमेकांशी जोडलेला नाहीये. विवाह करून असो वा घरोरी वा आजच्या भाषेत लिव्ह इन राहणे असो, जोडपे आईबापांच्या घराजवळ दुसरे घर / झोपडे उभारते आणि संसार सुरू करते. अशा एकाच कुटुंबाचा विस्तार होत वस्ती तयार होते, तो ‘पाडा’ त्या कुटुंबाच्या कुलनामाने / आडनावाने ओळखला जातो. उदा. टोकरेपाडा. एकत्र कुटुंबाचे आणि विभक्त कुटुंबाचे असे दुहेरी फायदे या रचनेत आढळतात. पण आदिवासी वगळता इतर जातींमध्ये अशा रचना सहसा आढळत नाहीत. त्यामुळे कुटुंबाचे अगणित तोटे कुटुंबातले सर्वच घटक अनुभवत असतात.
कुटुंबाची मुख्य कामं कोणती? अपत्यांचं पालनपोषण, कुटुंबाच्या सर्व सदस्यांचं रक्षण, शिक्षण, सामाजिक नियमन शिकवणे, कायदे – रूढी यांचे कुटुंबाअंतर्गत पालन झाले नाही तर उचित शिक्षा करणे, संस्कृती व ज्ञान आणि माहितीचे पुढच्या पिढ्यांना हस्तांतरण करणे. मुलं आयांवर अवलंबून असतात, तितका काळ कुटुंब अधिक घट्ट असते. लैंगिक प्रेरणांचे शमन आणि दमन देखील कुटुंबाअंतर्गत होणे अपेक्षित असते. त्यातूनच विवाह केले जातात आणि गृहस्थधर्म निभावण्याचा, कौटुंबिक कर्तव्यं व्यवस्थित पार पाडण्याचा प्रयत्न करणे अपेक्षित असते. यात वंशवृद्धीला अधिक महत्त्व आलं आणि लैंगिक प्रेरणांचे दमन करून त्या केवळ वंशवृद्धीपुरत्याच उपयुक्त मानल्या जाऊ लागल्या, तेव्हापासून अनेक प्रश्न कुटुंबव्यवस्थेत निर्माण झाले आणि कुटुंबाच्या रचना सतत बदलत राहिल्या. आजही कुटुंबाची आदर्श रचना आदिवासी जमातींच्या वर वर्णन केलेल्या रचना वगळता माणसांना सापडलेली दिसत नाही. स्त्रीच्या लैंगिक प्रेरणा तर घातकच मानल्या गेल्या. कारण त्या प्रसंगी कुटुंब मोडतात, विवाहबंधन नाकारून व्यभिचाराकडे वळवतात. मात्र याच्या बरोबर उलट पुरुषांच्या लैंगिक प्रेरणा या नैसर्गिक, स्वाभाविक मानण्यात आल्या; त्याची वैविध्याची आवड ही त्याची गरज मानली जाऊ लागली. अधिक मुलं हवीत या कल्पनेतून बहुपत्नीत्व समाजमान्य बनलं. ज्या गोष्टी पुरुषासाठी आवश्यक, उचित, नैतिक, नैसर्गिक मानल्या गेल्या; त्याच गोष्टी स्त्रीसाठी मात्र अनावश्यक, अयोग्य, अनैतिक आणि अनैसर्गिक ठरवण्यात आल्या. स्त्रियांना हे सहजी मान्य होणं शक्यच नव्हतं. यातून त्यांनी अनेक लहानमोठे विद्रोह, निषेध केले; संघर्ष, लढाया देखील केल्या. मात्र मुलांचे जन्म, पालनपोषण या जबाबदाऱ्यांमधून मोकळं होऊन झगडणं त्यांच्यासाठी हळूहळू दुरापास्त होत गेलं.
विविध देवीकथा वाचल्या, तर त्यातून या संघर्षांचे काही धागे सापडू शकतात. उदाहरणादाखल एखादी कथा पाहू. स्कंदपुराणातील ही कथा आहे. श्यामला या देवीला एका राक्षसाने सुंदर रूप धारण करून लग्नासाठी मागणी घातली. आपल्याला एकटीला त्याच्याशी झगडता येईल याचा तिला विश्वास वाटेना. सौम्यपणे त्याच्याशी लग्नाला नकार देत तिने आपल्याइतक्याच देखण्या आपल्या बहिणीसमोर लग्नाचा प्रस्ताव मांड असे त्याला सुचवले. तो तिच्याकडे गेला. ती अधिक शक्तिशाली होती. या दोघी बहिणींनी काही महिने अथक युद्ध करून त्याला मृत्यूदंड दिला.
अशा अनेक कथा आहेत आणि बहुतेक जुनी देवीमंदिरे पाहिली तर तिथं एकटी देवीमूर्ती दिसते. तिचा जोडीदार दिसत नाही. विष्णू – लक्ष्मी, शंकर – पार्वती, राम – सीता आदी जोड्या पाहिल्या; तर तिथं देवीहून देव अधिक महत्त्वाचा ठसवलेला दिसतो. बाकी दुर्गेपासून मरीआईपर्यंतच्या सगळ्या सुखनैव एकट्या दिसतात. आपले निर्णय त्या स्वत: घेतात आणि संघर्ष करण्यासाठी बलशाली असतात. देवींच्या आरत्या ऐकल्या तर ‘रक्षणासाठी विनवणी’ त्यात प्रामुख्याने दिसते. या आरत्या रचणारे कवी पुरुष आहेत, हेही एक वास्तव आहेच.
अपत्यरक्षणासाठी कुठल्याही प्राण्याची मादी हिंस्र होते; याला मानवी मादीही अपवाद नसतेच. आपली सगळी ताकद ती त्यासाठी पणाला लावते. भयप्रद वाटावे असे उग्र, कठोर रूप धारण करते. हाती हत्यार घेते. माया, प्रेम, आपुलकी, दया, निष्ठा, संयम, चिकाटी, चिवटपणा, भावना आणि बुद्धीचा तोल सांभाळून केले जाणारे वर्तन, स्वसंरक्षणासोबत अपत्यसंरक्षण, सहानुभूती, शौर्य, प्रसंगावधान, निर्णयक्षम असणे… असे अनेकविध गुण आदिम काळापासून स्त्रीमध्ये विकसित होत गेले ते ‘आई व मूल असे पहिले कुटुंब’ असल्यामुळेच. मात्र ‘आईची भूमिका’ संपल्यानंतर, मुलांना असलेली आईची गरज संपून ती स्वतंत्र झाल्यानंतर देखील तिने ‘आईचं कर्तव्य’ पार पाडत आपल्या लैंगिक प्रेरणांसह कार्यप्रेरणांचाही आपल्या मनाला विसर पडू द्यावा आणि कायम कुटुंबाची सेवा करीत राहावं असा खोडा तिच्याभोवती अडकवण्याचे घातक कृत्य पुरुषसत्ताक संस्कृतीने केले आणि कुटुंबसंस्था कायमची डळमळीत करून ठेवली. तिचे नाजूक, सुंदर, मृदू, कोवळे, आज्ञाकारी रूप हेच तिचे खरे आदर्श रूप ठरवून पुरुषसत्ताक पद्धतीने केवळ स्त्रियांचेच नुकसान केले असे नाही; तर त्या विरूद्धचे दणकट, कणखर, खंबीर, निर्णयक्षम, आक्रमक असे पुरुषाचे आदर्श रूप कल्पून पुरुषांनाही आदर्श संकल्पनेच्या खोड्यात अडकवले आणि त्यांचेही नुकसानच केले. मुळात माणूस म्हणून स्त्री-पुरुषांचे अनेक गुण समान होते, त्यांच्या अनेक क्षमता सारख्या होत्या. त्यातल्या काही क्षमता नष्ट करून निवडक क्षमतांची अतिरेकी वृद्धी करत नेणे हे स्त्री आणि पुरुष दोन्ही समाजघटकांसाठी घातकच ठरले. त्याचे दुष्परिणाम आजही समाजाला भोगावे लागत आहेत.
०००

४. कळप आणि कुटुंब


कळप जनावरांचा असतो, थवा पाखरांचा. गट, घोळका, कुटुंब, कुल, गोतावळा हे सगळे माणसांचे. सहज एकत्र आलेली आणि त्या एकत्रांमध्ये जन्मलेली माणसं ही पुरातन काळात कळपच होती. समूहाने ती अन्नपाणी शोधत भटकत. समूहात सुरक्षित वाटे. यातून जे नदीकाठच्या सुपीक प्रदेशांमध्ये आले; जंगलांमधल्या जलाशयांजवळ राहिले; ते स्थिरावले. त्यांच्याकडे पशुधन एकतर नसेच, किंवा असलेच तर मोजके असे. काही कळपांकडचे पशुधन मात्र भरपूर वाढले आणि प्राण्यांचे दूध, मांस हे जगण्याचे साधन बनले. इतकी जनावरे घेऊन स्थिरावणे त्यांना शक्य नव्हतेच; कारण बारमाही चारा कुठून आणणार? त्यामुळे ते जिथं आणि जोवर चारा मिळे तिथे, तोवर राहू लागले. स्थिरावलेल्या लोकांनी घरं बांधली, गोठे बांधले; शेतजमिनीचा आकार वाढवत नेला; त्यांच्या भाषा अधिक विकसित झाल्या आणि कलादेखील. हा काळ स्त्रियांसाठी शांततेचा आणि समृद्धीचा होता; पण तो फार टिकला नाही.
शेती करणारे आणि पशुपालक यांच्यातले संघर्ष सुरू झाले. शेती करणारे कुटुंबाचा विस्तार करीत, अधिक मुलं व्हावीत आणि व्यावसायिक कामांसाठी बाहेरून माणसे आणावी लागू नयेत, हे त्यांचे धोरण होते. तर पशुपालक टोळ्यांमध्ये पशूंप्रमाणेच माणसेही दास / गुलाम म्हणून पाळली जात. त्यांनी शेतांमध्ये गुरं घुसवली; शेतकऱ्यांच्या स्त्रिया, मुलं आणि पशु पळवण्यास सुरुवात केली. यामुळे स्त्रिया आणि मुलांचं रुपांतर पशु व जमिनीच्या तुकड्याप्रमाणेच ‘मालमत्ते’त झालं. शेतकरी पशुपालकांसारखे आक्रमक, दांडगट नव्हते; शांत, सुखी आयुष्य जगत असल्याने संघर्षात त्यांचं बळ कमी पडू लागलं.
कुलात, कुटुंबात पुरुषांचं वर्चस्व या टप्प्यावर ‘रक्षणा’ला भाव आल्याने प्रचंड वाढलं. मातेची सत्ता कमी होत होत ‘भावां’ची सत्ता सुरू झाली; विवाहसंस्था स्थिरावत गेली तशी ती सत्ता हळूहळू भावांकडून ‘पती’कडे गेली. या सत्तेतून ‘पुरुषसत्ताक’ हा शब्द आला आणि तर्काची कसोटी न लावताच त्याआधीच्या काळाला ‘मातृसत्ताक’ असं चुकीचं संबोधन लावलं गेलं.
शेतीतली अनेक कामं स्त्रिया करीत, त्यांची जागा दास / मजूर यांनी घेतली आणि जिंकलेल्या पशुपालकांनी शेती करणाऱ्या स्त्रियांना दासी बनवून त्यांच्याकडे सेवा, मनोरंजन अशी कामं सोपवली. पशुपालकांच्यात मातृपूजा नव्हती; त्यांना आपल्या पौरुष्याचा जरा जास्तच अभिमान होता. त्यांनी आपल्या ‘दासां’च्या मातृपुजेसारख्या अनेक प्रथा-परंपरा मागास आणि तुच्छ लेखल्या. पशुपालकांच्या टोळ्यांमध्ये ज्या स्त्रिया होत्या, त्यांचेही स्थान ‘जिंकलेल्या’ मुबलक स्त्रिया टोळीत आणल्या गेल्याने घसरले; त्यांचे महत्त्व संपले. दोन्ही गटांमधल्या स्त्रिया अशा कनिष्ठ पातळीवर आणून ठेवल्या गेल्या.
स्त्रिया आणि मुलांची विक्री करणे, त्यांना दान देणे, विवाहाद्वारे त्यांची देवाणघेवाण करणे हे प्रकार याच काळात सुरू झाले; ते थोडंबहुत स्वरूप बदलत इतकी शतकं टिकून आहेत. वैदिक काळात पत्नीला, कन्येला मालमत्ता समजले जात नसे. पण पुढील काळात तिला वस्तूरूप आले व ती पित्याची वा पतीची संपत्ती मानली जाऊ लागली. कन्याच नव्हे तर पुत्रही पित्याची मालमत्ता गणले जात. कौटिल्याने दंडाची रक्कम चुकती करण्यासाठी धन, पुत्र व पत्नी उचित मानले जातील असे अर्थशास्त्रात सांगितले आहेत. पुत्रदानाच्या कथा फारशा कुठे सापडत नाहीत, चिलयाबाळाची गोष्ट वगैरे जागी क्वचित दिसतात. महाभारतात पत्नी दान दिल्याच्या कथा आहेत. मित्रसह राजाने आपली पत्नी मदयंती वसिष्ठाला दान दिली; युवनाश्व राजाने आपल्या स्त्रिया दान दिल्या; इत्यादी. पुढे तेराव्या शतकातलेही उदाहरण आहे. सर्व काही गुरुला अर्पावे हा आदेश तंतोतंत पाळणारा एक शिष्य आपली गाय, कांठाळ ( सामानाची पिशवी ) आणि त्यांच्याबरोबर ब्राह्मणी चक्रधरांना अर्पण करतो. जसे गोदान तसेच हे!
स्त्रियोवैश्यास्तथा शूद्राः अशी एक ओळ गीतेत आहे. त्यात स्त्रीचे स्थान वैश्यांच्या आधी दिसते. पुढच्या काळात त्याची घसरण होत ते शूद्रांच्या बरोबर आले आणि मग तिथूनही उतरून पशूच्या बरोबर आले. स्त्रीला वेदाधिकार राहिला नाही. शुद्रांप्रमाणेच ती यथाकाम वध्य ठरली. स्मृतिकाळात स्त्रियांनी विरोध, विद्रोह, संघर्ष केलेला असावा याचा अंदाज येतो; अन्यथा त्यांच्यावरची बंधनं इतकी कडक झाली नसती आणि त्यांची इतकी थेट निंदानालस्तीही झाली नसती. आपलं स्वातंत्र्य तर त्यांनी गमावलंच आणि निर्बंधही जास्त आवळून घेतले. त्यांचे स्वत्व उरले नाही. त्यांचा स्वाभिमान नष्ट झाला. त्या तिरस्कृत, घृणास्पद ठरवल्या गेल्या. अधम, नीच, विश्वासास लायक नसलेल्या, कुटुंबं विभक्त करणाऱ्या, अब्रू घालवणाऱ्या, व्यभिचारी, मालमत्तेची – अलंकारांची लालसा असलेल्या, दु:ख देणाऱ्या, मोक्षमार्गात अडथळे आणणाऱ्या असे अनेकानेक आरोप त्यांच्यावर इतके वारंवार केले गेले की, त्याचे अवशेष दीर्घकाळ टिकून आहेत आणि पुढील काळात देखील लवकर नष्ट होतील, अशी शक्यता कमीच दिसतेय.
०००

३. काय करता? काही नाही!


मेघालयातली एक सुंदर लोककथा आहे.
कोणेएके काळी मेघालयात फाऊबीदेवी नावाची एक स्त्री होती. तिला शेतीचा शोध लागला. आपल्याला जे जमलं आहे, ते इतरांनाही शिकवलं पाहिजे – अशा विचारातून तिने आपल्या गावातल्या लोकांना शेती कशी करायची हे शिकवायला सुरुवात केली. दोन-तीन वर्षांत तिथले लोक शिकल्यानंतर ती शेजारच्या गावात जाऊन शिकवू लागली. अशी अनेक गावं ती फिरली. ती ज्या गावात जाई, तिथं एक नवरा करे; पुढच्या गावात गेली की नवा नवरा. ती मृत्यू पावली तेव्हा तिचं रुपांतर भाताच्या एका रोपात झालं.
ही गोष्ट जितक्या मैत्रिणीना सांगितली, त्या साऱ्या ‘प्रत्येक गावात एक नवरा’ ही कल्पना वाटून खळाळून हसल्या. कुणी नाकही मुरडून, “काही उपयुक्त संशोधनं करत चला… नको तिथं बुद्धी वाया घालवू नका,” असा सल्लाही दिला. फिरस्त्या नाविकांची प्रत्येक बंदरावर एक बायको असते असं म्हणतात; ते ऐकून आपल्याला यत्किंचितही नवल वाटत नाही. “मजाये बुवा यांची,”असंही कुणी म्हणतात. पण हेच बाईबाबत ऐकलं तरी असभ्य, अश्लील, अनैतिक इत्यादी वाटायला लागतं. कथेतला जो शेतीच्या शोधाचा मूळ मुद्दा होता आणि फाऊबीदेवीचं मृत्यूनंतर भाताच्या रोपात रुपांतरीत होण्यात जी काव्यात्मकता होती, त्याचं मात्र कुणाला कणभर कुतूहल वाटलं नाही. आपल्यातल्या बाकी सगळ्या शक्यतांचा लोप करून सर्व विचार लैंगिकतेशी निगडित करून ठेवणं आपण कधी थांबवणार कोण जाणे?
शिकार करून, फळं – कंदमुळं गोळा करून लोक उपजीविका चालवीत. तेव्हा कधीतरी अंगणात खाऊन टाकलेल्या फळांच्या काही बिया रुजल्या आणि एक-दोन वर्षांत झाडं वाढून त्यांना फळंही आली. हे ध्यानात आल्यावर स्त्रियांनी बिया जपून ठेवून नीट रुजवून पाहिल्या. त्यात वेगवेगळे प्रयोग केले. जमीन साफ करून लागवड केली आणि अधिक पिक काढता येईल का पाहिलं. कैक वर्षं असे प्रयोग त्या सातत्याने करत राहिल्या. त्यातले काही फसले, पण जे यशस्वी झाले त्यातून त्यांना शेतीचा शोध लागला. एव्हाना माणसांच्या लहान कळपांना टोळ्यांचं रूप आलं होतं. पिलाला छातीशी धरून त्याचं पालनपोषण आणि संरक्षण एकटीने करणारी हिंसक वृत्तीची, आक्रमक स्वभावाची, लढवय्यी स्त्री आता संरक्षणाची जबाबदारी पुरुषांवर सोपवल्याने काहीशी मृदूमवाळ बनू लागली होती. तिनं घरं बांधण्याचा शोध लावला होता. त्या घरांभोवती कुंपणं घालून सुरक्षित वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला होता. माणसांनी उपयुक्त प्राणी पाळायला सुरुवात केली होती, तेही टोळीसोबत असत. मूल जन्मणे ही स्त्रीकडे असलेल्या जादुई शक्तीमुळे होणारी गोष्ट आहे, हा गैरसमज दूर झालेला होता. यानंतर रक्ताची नाती असलेल्या टोळीतल्या पुरुषांशी ठेवलेल्या संबंधातून जन्मलेली मुलं दुबळी, अपंग निघतात हेही हळूहळू या स्त्रियांच्या ध्यानात येऊ लागलं आणि मित्रटोळीतील पुरुष तेवढ्यापुरते वापरले जाऊ लागले. आजही ईशान्येकडच्या काही जमातींमध्ये पुरुष फक्त रात्री झोपण्यापुरते बायकोच्या घरी येतात आणि दिवसभर कामधाम, जेवणखाण हे सारं आईच्या घरी करतात. भाऊ – बहिणी एकमेकांच्या संपर्कात येणार नाहीत, हे अगदी लहानपणापासूनच कटाक्षाने पाहिलं जातं.
या काळात भावांचं, मामांचं महत्त्व आईच्या पाठोपाठ वाढलं.
जातककथांमधल्या एका कथेत राजा एका स्त्रीच्या पती, पुत्र व भावाला बंदीवासात टाकतो. त्यांची सुटका करण्यासाठी ती जाते, तेव्हा राजा “कुणा एकालाच मुक्त करेन” असे म्हणतो. त्यावेळी ती भावाला मुक्त करण्यास सांगते. ती म्हणते की, “माझ्या भावाला सोडा. कारण पती व पुत्र हे सुलभ आहेत; भाऊ तसा नाही.”
शेतीमुळे काही टोळ्या स्थिरावल्या. त्यांचं मनुष्यबळ वाढत ‘कुलं’ निर्माण झाली. काही स्त्रियांना हे असं स्थिरावणं नावडीचं होतं. औषधोपचार, व्यापार, संशोधन, कला अशी त्यांची शेतीहून निराळी कार्यक्षेत्रं त्या विकसित करत होत्या. प्रवास हा त्यांच्या जीवनाचा आवडीचा आणि अविभाज्य भाग होता. इथं स्त्रियांमध्ये पहिली फुट पडली. कुलात राहणाऱ्या स्त्रिया कुलीन आणि कुलांबाहेर वावरणाऱ्या अकुलीन ठरल्या. पुढे हे कुलीन-अकुलीन असणं लैंगिकतेशी आणि पर्यायाने नैतिकतेशी जोडलं गेलं आणि या फटीचं दरीत रूपांतर झालं. कुलात संख्या वाढल्याने कुटुंबं बनू लागली आणि कुटुंबसंस्थेपाठोपाठ विवाहसंस्थेचा उगम झाला.
नांगराच्या शोधानंतर कसण्याच्या जमिनीचा आकार वाढला, तेवढी जमीन कसणं मुलंबाळं सांभाळून स्त्रियांना अवघड जाऊ लागलं. शेतीच्या कामांचं विभाजन झालं. तरीही ‘नांगरणी’ महत्त्वाचं काम ठरलं आणि इतर लावणी, पेरणी, निंदनी, कापणी इत्यादी सर्व कामं कमी महत्त्वाची मानली गेली. तिथं स्त्रीचं व्यावसायिक स्थान इतकं घसरलं की, आजही एखाद्या शेतकरी कुटुंबातल्या स्त्रीला ‘काय करता?’ असा प्रश्न केला, तर ती ‘काही नाही… घरातली कामं, शेतीची कामं…’ असं गुळमुळीत उत्तर देते; पण ‘मी शेतकरी आहे’ असं मात्र ठामपणे म्हणत नाही. शेतमजूर स्त्री सांगते की, आपण शेतमजूर आहोत; पण शेतकरी स्त्रीकडे हे धाडस नाही. असं म्हटलं तर जणू ती जमिनीवर मालकी सांगतेय, असं घरातल्या पुरुषांना वाटतं की काय कोण जाणे? मात्र जिच्या नावावर जमीन आहे, तीही क्वचित असं म्हणते. आता त्यांना फाऊबीदेवीचं स्मरण करून द्यायला हवंय.
०००

२. निसर्गाचा भेद आणि भाव


“स्त्री आणि पुरुष असा भेद निसर्गानेच निर्माण केला आहे, त्यामुळे तुम्ही बायका समानता वगैरे म्हणता ती मुळातच नसते; मग कशाला ही कृत्रिम थेरं?” असा युक्तिवाद आजही अनेक अज्ञानी व्यक्तींकडून केला जातो. व्यक्ती हा शब्द इथं मी अत्यंत जाणीवपूर्वक वापरलेला आहे; कारण पुरुषसत्ताक पद्धतीचे बळी स्त्रिया आणि पुरुष दोघेही आहेत; खेरीज हिजड्यांना तर आपण ‘आपल्या समाजा’त गिनतच नाही, पण तेही पुरुषसत्ताक पद्धतीचे बळी आहेतच. समता आणि समानता हे जुळे शब्द दिसतात सारखे, पण आहेत वेगळे. समतेच्या विरुद्धार्थी असलेला ‘विषमता’ हा शब्द पाहिला की अर्थाचा नीट उलगडा होतो. निसर्गाने केलेला भेद आहे तो हा ‘समता-विषमता’ आहे; मात्र समानता ही समाजाने निर्माण केलेली, जाणीवपूर्वक निर्माण करायची, विचारांनी व मन:पूर्वक मानायची व कायम राखण्यासाठी प्रयत्न करायची गोष्ट आहे. ‘माणूस’ म्हणून समानतेची वागणूक स्त्री-पुरुष-हिजडे सर्वांनी एकमेकांना देणं यातून मानवी संस्कृती विकसित होत जाणार असते; भेदभाव करून नाही!
निसर्ग मानतो ते ‘ब्रह्मा – विष्णू- महेश’ या देवत्रयी प्रतीकातून दिसणारे उत्पत्ती-स्थिती-लय म्हणजेच निर्मिती, संवर्धन-संरक्षण आणि विनाश हे तीनच मुद्दे. त्यात सध्या दिसणारा माणूस हा जीव साधारणपणे स्त्री-पुरुष-हिजडे असा विभागलेला दिसतो; मात्र माणसाच्या लैंगिकतेत इतक्या गुंतागुंती आहेत की त्या आताशी कुठे हळूहळू समोर येताहेत; समाजभय दूर होऊन नि:संकोच व्यवस्था येतील तशा अजून कैक बाबी समोर येतील; पण तोवर आहे ते इतके आणि असे आहे. यात नराची आणि मादीची नैसर्गिक कामं निश्चित आहेत. बाकी पक्षी, प्राणी, किडेकीटक, जलचर यांच्या प्रजननाच्या पद्धती पाहिल्या तर थक्क करणारी इतकी माहिती समोर येते की असे काही प्रकार माणसात असते, तर हे स्त्री-पुरुष भेदभाव, असमानतेतून निर्माण झालेले आणि दीर्घकाळ टिकलेले प्रश्न, त्या प्रश्नांनी दूषित झालेलं वातावरण… असं काही या जगात असलंच नसतं; ही कल्पना मोठी छान वाटते. यात अंडी घालणे हे काम मादीचं असलं तरी पुढच्या उबवणे, रक्षण करणे, अन्न खाऊ घालणे, शिक्षण देणे अशा कामांच्या जबाबदार सन्माननीय आळशी नरांचा अपवाद वगळता बाकीचे नर ‘नैसर्गिक प्रेरणे’नेच करत असतात. काही किड्यांमध्ये तर नर-मादी भेदच नसतो. अंडी घालू शकण्याइतके बलवान असलेले किडे बघताबघता मादीची भूमिका घेतात आणि दुबळे असलेले किडे नराची भूमिका निभावतात. परिणामी या किड्यांची लोकसंख्या शेतंच्या शेतं सहजी नष्ट करतील इतकी अमाप वाढते. स्त्री / नारी / मादी ‘दुबळी’ असते, ‘अबला’ असते; या कल्पनेला पहिला छेद इथेच जातो.
ठरावीक जातींमध्ये पडदापद्धत आली, घराबाहेरची / शेतीतली शारीर कष्टाची कामं त्यांनी करायची नाही हे ठरवलं गेलं आणि अनेक पिढ्या साध्या सूर्यप्रकाशापासूनही वंचित झालेल्या या स्त्रिया नाजूक प्रकृतीच्या बनल्या. बालविवाह, अल्पवयात वाट्याला आलेलं मातृत्व यांमुळे त्यांचं आयुर्मान कमी झालं. आजही बाळंतपणात होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या मोठी आहेच. हा नाजूकपणा सभ्यतेचं लक्षण मानला जाऊ लागला; अशा स्त्रिया कुटुंबात असणं हे पुरुषांच्या प्रतिष्ठेचं लक्षण ठरलं. वरच्या सत्ताधारी आणि श्रीमंत जातींचं अनुकरण करण्याच्या नादी लागलेल्या अजून काही जातींमध्ये हाच स्त्रीप्रश्न निर्माण झाला. मात्र त्या परिघाबाहेर देखील अनेक जातींच्या स्त्रिया होत्या. बलपरीक्षाच घेतली, तर पुरुषांना सहजी मागे टाकतील इतकी शारीर कष्टाची कामं त्या करताना दिसतात. हिमालयीन भागात फळांच्या जड टोपल्या उचलणाऱ्या स्त्रिया बघा किंवा ईशान्येकडच्या राज्यांमध्ये सरसकट पुरुषी मानली जाणारी कामं करणाऱ्या स्त्रिया बघा… समाज तुम्हाला कसं वाढवतो आणि तुम्ही कशा वाढता, यावर हे शारीरिक बल अवलंबून असतं. ज्या आया मुलग्यांना मोकळं खेळू, धडपडू देत नाहीत आणि तळहातावरच्या फोडासारखं वागवतात, ते मुलगेही नाजूकच बनतात.
नरांची शारीरिक ताकद सस्तन प्राण्यांमध्ये जास्त पणाला लागते. त्यांना काही पक्ष्यांसारखे पिसारे फुलवून, पिसं खुलवून मादीला आकर्षित करता येणार नसतं. मादीने आपल्याला निवडायला हवं अशी महत्त्वाकांक्षा असते आणि पुन्हा दुसऱ्या नरांशी स्पर्धा असतेच; परिणामी ‘बलप्रयोग’ हा एकमेव मार्ग उरतो. पुरातन काळात माणसं कळपावस्थेत असताना कळपातल्या गरोदर, बाळंतीण स्त्रिया आणि लहान मुलं यांचं संरक्षण करण्याची; या स्थितीत त्यांचं पालनपोषण करण्याची जबाबदारी पुरुषांवर पडली. शेतीचा शोध लागल्यानंतरच्या काळापर्यंत यात फार फरक नव्हता. स्त्रिया, पुरुष सारखेच भटकत आणि आवडीनुसार, कुवतीनुसार कामं करत. फरक पडला तो नांगराचा शोध लागल्यानंतर. कुठल्याही तीव्र परिणाम करणाऱ्या शस्त्रांइतकंच हे अवजार स्त्रियांच्या आयुष्याला इतकं तीव्र वळण देणारं ठरलं की त्यांना आपला मूळ दर्जा आणि आदरस्थान इतक्या पिढ्या गेल्या आणि शेकडो वर्षं उलटली तरी अद्याप परत मिळवता आलेले नाहीये.
०००